Alevin Vizöründen

JUJUY

La Linda- Güzel Salta’ya veda ettik ama gün henüz bitmedi. Tarih hâlâ 16 Şubat 2025. Salta ile Jujuy arası 85 km. Muhtemelen bir buçuk saatlik bir yolumuz var. Hava hayli kapalı, yağmur 🌧️ bulutları peşimizde. Neyse ki yağmur yağmadan, saat 19:00 gibi Jujuy’dayız.

Arabamızdan indiğimiz yer Jujuy’ un merkezi Plaza Belgrano. Rehberimizle birlikte kısa bir şehir turu yaptık. Dünya yol yapmışız, yorulduk; Belgrano parkında kısa bir mola verdik.

Şu gençler gibi biz de bir ağaç altı bulalım dedik. Nasıl bir çiçekse, devasa dalları var… Dalların arasından gençleri görmek için lütfen fotoğrafa tıklayalım. 😁 Ardından parktaki atlı heykeli gördük (ikinci fotoğraf), General Manuel Belgrano’ nun anıtı. General Belgrano’ yu birazdan anlatacağım. Foto credit by Önder Kaplan. 💞

Şehri biraz tanıyalım dedik ama vakit hayli ilerlemişti. Kısa bir tarihi yapı olan katedrali gezip, biraz uzakta olan otelimize geçeceğiz.

Jujuy, Jujuy Eyaleti’nin en kalabalık şehri; Arjantin’in en kuzeyinde ve yüksek rakımlı bölgelerinden birinde yer alıyor. Deniz seviyesinden 1.259 metre yükseklikteki bu güzel şehrin tam adı San Salvador de Jujuy. *Uhuy* diye de okunuyor; kulağa çok hoş geliyor…

Katedral, Jujuy’ un tarihinde önemli bir rol üstlenmiş. Hikâye ya da rivayet — her neyse — anlatılanlar hep aynı noktada birleşiyor:

1812 yılında, Jujuy halkı İspanyollar şehri basmadan önce, General Manuel Belgrano’nun isteğiyle zorunlu bir göçe çıkmak zorunda kalmış. Evlerini, sokaklarını, anılarını geride bırakıp yola düşerken katedral onlar için sessiz bir sığınak olmuş. Halk, Belgrano’nun ordusunu ve özgürlük mücadelesini koruması için dualarını burada etmiş.

Katedral, geride kalanların sessiz tanığı olmuş. Kapıları kapansa bile duaların duvarlarda asılı kaldığına, hatta o günlerde burada yakılan mumların başka zamanlara benzemediğine inanılır. Söylendiğine göre, günlerce sönmeden yanan mumlar varmış…

Evet, General Belgrano’ dan burada söz edebilirim. Parkta yer alan panonun fotoğrafını çekmiştim; tercümesinde zorunlu göçün sebebi açıkça anlatılıyor:

Kuzeyden ilerleyen, Pío Tristán komutasındaki güçlü bir İspanyol ordusunun yaklaşması üzerine Belgrano, 29 Temmuz 1812’de genel geri çekilmeyi emreden bir bildiri yayımlamış.

23 Ağustos 1812’de, General Manuel Belgrano’ nun emriyle, vatansever ordu ve Jujuy halkı birlikte kahramanca bir göçe başlamış; Tucumán yönüne doğru ilerlemişler. Belgrano’ nun emri kesindi: Geride kalan topraklar, kralcı güçlere hiçbir şey bırakmayacak şekilde boşaltılacaktı.

Savaş kazanıldıktan sonra halk, minnettarlık ifadesi olarak Ulusal Bayrağı Belgrano’ ya armağan etmiş. Yıllar sonra Belgrano da bu bayrağı buradan halka armağan etmiş. Katedralin rahibi tarafından kutsanan bayrak, yeniden halka teslim edilmiş. Bugün bu bayrak, ulusal sembollerden biri olarak hükümet binasında muhafaza edilmekte.

Katedrale girişte Bayrağın General Belgrano tarafından teslim edilişi ve Papa tarafından kutsanışını gösteren tablo asılı. Altında da şunlar yazılı; Bu katedralde, Jujuy’lu rahip ve ordunun genel vekili Juan Ignacio Gorriti, 25 Mayıs 1812’de Belgrano tarafından yaratılan Arjantin bayrağını kutsadı ve bu bayrak, kısa bir süre sonra Cabildo önünde askerler ve halk tarafından göndere çekildi. Fotoğraflar altta, Katedralin içi ve yağlı boya tablo…

Katedralin içi gerçekten çok güzel. Camlı bölmede yatar durumdaki İsa heykelinin detayları inanılmaz. İspanyol heykeltıraş Martinez Montanes’in eseri, gerçeğe çok yakın çalışılmış.

Buluşma yerine doğru gidiyoruz, güzel bir yerden geçerken Jujuy’ un tarihindeki göç olayını harika bir kompozisyonla anlatan heykel gurubuyla karşılaştık. Tarihi bir anı yaşar gibi çok güzeldi…

Jujuy’u arkamızda bırakırken yağmur da sanki bizi kolluyormuş gibi, arabaya biner binmez başladı. Bir saat sonra Tilcara’daki otelimize vardık. Yağmurdan odalara, odalardan yemek salonuna geçmek bile meseleydi. Biz de günü, “Sabah ola, hayır ola,” diyerek kapattık.

Sabah güzel bir güne uyandığımızda artık tarih 17 Şubat 2025 olmuştu. Kahvaltıya giderken kaldığımız El Portal de La Quebrada tesisi ve manzara müthişti. Yağmur renkleri coşturmuş.

Rehberimiz şöyle dedi: Şu anda Tilcara’dayız ve deniz seviyesinden 2.300 metre yüksekteyiz. Yüksek irtifaya bağlı baş ağrıları genellikle buradan itibaren başlar. Deniz seviyesinden 2.000 metrenin üzerindeki yüksekliklerde normal olan bu durum oksijen yetersizliğindendir. 3.600 metrede aldığınız oksijen deniz seviyesinde aldığımızdan %40 daha düşüktür bu da baş ağrısına, bulantı hatta kusmaya sebep olur. İşte Tilkara’ da bu nedenle sizi yüksek irtifaya alıştırmak için kaldık.

Jujuy eyaletinin en çok turist alan kasabaları Tilkara, Purmamarca ve Humahuaca’dır. Ama bir başka güzel yeri de tuz gölü düzlüğü Salinas Grandes’tir. Biz önce Salinas Grandes’e gideceğiz. Asfalt yol güzel ama 4.000 metreye kadar çıkacağız. Bu nedenle koka çayı içmek ya da koka yaprağı çiğnemek iyi gelir. Merak etmeyin, yaprak temin ettim diyerek isteyenlere de dağıttı.

Tuz Gölü düzlüklerinin olduğu dünyaca meşhur Salinas Grandes bölgesin ziyareti yapmak üzere Tilkara’dan ayrılıyoruz. Bir süre sonra ne yağmur kaldı ne kara bulutlar hava günlük güneşlik oldu. Kısa bir mola verdik geldiğimiz yer * Yedi renkli dağ* manzarası için fotoğraf çekim yeri. Arabasını kenara çeken herkes fotoğraf çekme peşinde. Haksız da sayılmayız. 😁

Karşımızdaki dağlar doğa ananın yağlı boya tablosu gibi, muhteşem…

Panoda yazılanları özetleyeyim; Karşınızda gördüğünüz renkli katmanlar tek bir dağ değil, milyonlarca yıl boyunca oluşmuş farklı jeolojik dönemlerin üst üste binmesi.

Her renk: farklı bir mineral, farklı bir iklim, farklı bir zaman demektir.

Katmanlar: Deniz tabanları, göl tortuları, volkanik kül, demir oksitli topraklar gibi farklı oluşumların ürünüdür ve And Dağları’nın yükselmesiyle bu katmanlar yerden yukarı itilmiş ve bugün çıplak gözle görülebilir hâle gelmiştir. Yani pano diyor ki; Burada gördüğün renkler bir manzara değil, zamanın ta kendisidir. 👍

Ay daha fotoğraflık neler var bilseniz. 💃 Yedi Renkli Dağ’ın panosunun önünde bu kez manzara kadar renkli başka bir sahne vardı. Gözlük takılmış, süslenmiş lamalar… Mutlaka bir portre çekmeliydim. Bakınız gözlüğünde ben de varım. 😉 🦙

Lama’lar 🦙 🦙 🦙 İnkalar döneminden beri hem besin amaçlı hem de yük taşıma amacıyla kullanılıyor. Bizim tabirimizle etinden sütünden yününden her şeyinden yararlanılan bu hayvanlar deve cinsinden geliyor. Ve tarihte evcilleştirilen ilk hayvandır. Yünü çok kıymetli bu konuya sonra değineceğim. Onlarla fotoğraf çektirdik, yolun ciddiyeti bir anlığına gülümsemeye dönüştü..

Sonra yola devam. Kıvrıla kıvrıla yükseliyoruz; rakım arttıkça manzara değişiyor, nefesler biraz daha fark edilir hâle geliyor. 4.000 metreye doğru tırmanırken, Mirador de Lipán’a ulaşıyoruz: sessizlik, rüzgâr, uçsuz bucaksız bir yükseklik hissi. Yol şimdi asfalt ve çok güzel ama ilk yerleşik halkı İnkalar zamanında yolun durumunu bir düşünün. İnanılmaz bir mühendislik harikası değil mi?

Neyse, artık 4170 metredeyiz. Durup yerel eşya satan yerlilerin yanına gidiyoruz. Genellikle Alpaka şal ve yün kazak satıyorlar ve yerel şapkaları…

Pucará (Pukaraman) denilen bölgeye gidiyoruz. Rehberimiz anlatıyor: Şu anda 4170 metreden yaklaşık 3000 metre aşağı ineceğiz; yarım saat sonra Salinas’a varmış olacağız. (Yerel rehber Jasmin’den tercüme ederek) Kulak kesiliyoruz…

Çevrede tam 25 köy var. Geçtiğimiz bu yol, Rota 52 olarak adlandırılıyor. Bulunduğumuz yöre, İnkalarla başlayan ilk insan yerleşimlerinden biri. Ticari açıdan da her zaman önemli olmuş; çünkü Arjantin’in Atacama üzerinden Şili’ye açılan sınır bağlantılarından biri burada. Atacama Çölü’ne yaklaşık 260 km mesafedeyiz.

Bu bölgede önce İnkalar, ardından onların devamı sayılan Aymara ve Keçuva toplulukları yaşıyor. Hepsi kendi dillerini kullanıyor. Günümüzde bile okullarda, İspanyolcadan sonra ikinci dil olarak bu yerel diller öğretiliyor. Ancak günlük hayatta İspanyolca ile yerel diller iç içe geçtiği için, ortaya bizim yöresel lehçe dediğimiz, kırık ama son derece canlı bir dil çıkıyor.

Asfalt yol dümdüz uzandığında, yolun sonunda ufuk bembeyazdı. Yaklaştıkça gökyüzündeki bulutların eşsiz uyumu manzaraya karıştı; Yansıma ile de nefesim kesildi.

Suyun varlığıyla oluşan yansımayı umuyorum; umarım duracağımız yerde de yakalayabilirim. Tuz çölünün — ya da düzlüğünün demek daha doğru — ortasına doğru ilerliyoruz. Tuzun çıkarıldığı alanı ve işçilerin tuzları kamyonlara yükleyişini görüyoruz. Alan gerçekten de çok büyük 212 km². Meğerse burası Dünya’nın üçüncü büyük tuz düzlüğüymüş.

Bu tuz düzlüklerinin manzaranın büyüleyici güzelliği yanında başka çok önemli başka bir özelliği daha var. Asrımızın cevheri Lityum. Evet lityum.

Biraz anlatayım; Zengin olma hayaliyle Amerika’nın kuzeyine doğru yola düşenler bir dönem kara elmas dediler kömürü buldular. Ardından petrol geldi; bir yüzyıl sonra ise Amerika’nın güneyinde bu kez beyaz madeni keşfettiler. Neydi buldukları ya da bilip de peşine düştükleri? Tuz, ama bildiğimiz tuzun kendi değil altındaki suda çözünmüş olarak bulunan Lityum elementiydi.

Neden bu kadar önemli?

Çünkü lityum; ilaç sanayiinden pil üretimine, özellikle de elektrikle çalışan otomobillere kadar pek çok alanda vazgeçilmez hale geldi. Yani artık Elektrifikasyon ve karbonsuzlaşma çağında lityum sadece bir element değil çağın anahtarı oldu.

Bu yer altı tuzlu su kaynaklarının doğaya hiç mi faydası yok? Olmaz mı!

Yer yüzüne çıktıklarında, özellikle flamingolar için önemli yaşam alanları oluşturuyorlar. Bununla birlikte, bu tuzlu suların varlığı çevrede gördüğümüz pek çok müthiş doğa harikasının da temelini atıyor. Birazdan fotoğrafları ekleyince göreceksiniz müthiş.

Tuz düzlüklerinden lityum nasıl çıkarılıyor derseniz; lityum, tuzlu yer altı sularında çözünmüş hâlde bulunur. Bu yer altı suları çekilir, havuzlarda buharlaştırılır ve çeşitli işlemlerden geçirilerek cevhere dönüştürülür.

Nihayet geldik. Beyaz düzlüğün tam ortasına doğru, turistik bir duraklama alanı yapmışlar. Arabadan iner inmez ben yine önden koşturup manzarayı çekmeye başlıyorum. Bulutları oldum olası severim. Burada da eşsiz görünüyorlar.

Başka bir Dünya’da gibisiniz hatta başka bir boyutta. Gözünüzün alabildiğince beyazlık. Salina Grandes’ teki tuz katmanları 10-50 cm’yi geçmiyormuş. İlk önceleri bataklık, su bitki örtüsüyle kaplı dümdüz bir lagünmüş. Tuz düzlüğüne ayakkabılarla girilmiyor; kenara bırakıyoruz.

Kendimi kaybetmişçesine yürüyorum, suyu bol bir yer bulma umuduyla… Ama yok. Olan da çok az; aradığım yansımayı vermeye yetmiyor. Eşime makinamı veriyor hemen koşturuyor az da olsa yansımaya dikkat ederek çek bari diyorum. Sonuç ikinci fotoğrafta idare eder… Bu manzaralar müthiş değil de nedir? İnanılmaz… Teşekkürler hayatım. 💞

Üstteki ilk fotoğrafta daha net görülen, bal peteği görünümlü beyazlıklar evaporit oluşumları. Buradaki gibi suyun az olduğu bölgelerde, buharlaşma da az olunca ortaya çıkıyorlar. Kısaca; suyun buharlaşmasıyla geride kalan bir tür tortul oluşumlar.

Rehberimizin *Haydi, siz de fotoğraf çektirmeye geliyorsunuz* demesiyle toparlandık. Meğer turumuzun küçük bir hediyesi varmış. Gerçi fotoğrafımızı çeken pek becerikli değildi. 😁 Benim makinem suya giremediği için telefonla çekildi; zaten herkes kendi telefonuyla poz veriyormuş. Ben yansıma ararken, biz dinozorla karşılaştık. 🤣 🤣 🤣

Küçük bir not; ayaklarımız yanmadı ama bembeyaz oldu. Ellerimizi kesinlikle gözlerimize değdirmedik, yoksa yanardık. Ayakkabılarımızı giymeden önce içme suyuyla yıkadık.

Arjantin-Jujuy- Salinas Grandes’ in göz kamaştıran beyaz dünyasından ayrılıp, Humahuaca Vadisi’nin içinden geri dönüyoruz. And Dağları’nın nefes kesen manzarası, koruma altındaki dev kaktüsleri, peri bacalarını andıran oluşumları ile bize eşlik ediyor.

Vadinin en güzel köylerinden biri olan güzel Purmamarca kasabasına doğru gidiyoruz. Hava arada bir bulutlanıyor olsa da renkli vadiyi keyifle seyrederek iniyoruz.

Jujuy Eyaleti’nin en turistik köyüne yaklaşırken irtifa 2.324 metreye ulaşıyor.

Nihayet, yerel adıyla Cerro de Los Siete Colores, Türkçesiyle Yedi Renk Tepesi olarak anılan o büyüleyici manzaranın eteğindeki Purmamarca köyündeyiz. Topluca kasabanın içlerine doğru yürüyoruz.

Köy dedim ama nüfusu yaklaşık 2.000 ; aslında küçük, sevimli bir kasaba. Yerel halk son derece sıcak. Fotoğraflarını izin alarak çektiğimde, yanlarındaki kişiler bile hiç itiraz etmedi; uyumlu ve güler yüzlü insanlar.

Purmamarca, adını Aimara (Aymara okunuyor) dilinde “bakir toprağın köyü” anlamına gelen sözcüklerden alıyor. Humahuaca Vadisi’nin en eski yerleşimlerinden biri olan bu küçük kasaba, yüzyıllardır And Dağları’nın renkleriyle iç içe. İnka yollarının geçtiği bu topraklarda, taş sokaklar, kerpiç evler ve beyaz kilise hâlâ aynı sadelikle duruyor. Nüfusu küçük ama bence ruhu büyük; dağlar gibi sakin, ama renkler gibi canlı. Çok sevdik.

Haydi, birlikte gezelim… Dağları gibi kasabanın kendisi ve insanları da çok renkli. Biraz da fotoğraflarla ben de canlandırayım.

Bu şirin kasabada küçük ama çok keyifli bir park var. Çevresi adeta geleneksel el sanatları fuarı gibi. İnsanlar bir yandan alışveriş yapıyor, bir yandan da parkta dinleniyor; her şey sakin, her şey yerli yerinde.

Parkın hemen karşında geniş bahçesi ve ağaçlarıyla bembeyaz kerpiç bir bina var. Önündeki panodan Santa Rosa de Lima kilisesi olduğunu öğrendim. Önce fotoğraflar sonra yazılanları kısaca aktarayım.

17. yüzyılın başlarında Rahip Pedro de Abreu, Purmamarca’ ya gelerek vadide yaşayan yerli halka Hristiyanlığı öğretmeye başlar. Santa Rosa de Lima’ya adanmış olan kilisenin ilk inşası 1648, günümüzdeki yapısı ise 1778 yıllarına tarihlenmektedir. Kerpiçten yapılmış yapının yanında bir çan kulesi yer alır. 

Her yıl 30 Ağustos’ta, Santa Rosa de Lima’nın koruyucu azize günü; tüm halkın katılımıyla geleneksel yürüyüş dansları (caminante), sikuri (siku çalgıcıları) ve misachico adı verilen dinsel alaylarla kutlanır.

Bahçede asırlık ağaçlar var. Önder’in hemen dikkatini çeken Keçi boynuzu ağacı oldu. Rivayet o ki; General Belgrano bağımsızlık savaşına giderken bu ağacın gölgesinde serinlemiş. 🤷‍♀️ Bir tek biz ülkemizin varlıklarını böylesine pazarlayamıyoruz galiba…

Kilise duvarının yanında yerel lezzetleri tadan bir hanım, kilisenin önünde de bizim hippi dediğimiz günümüzün gezgin diye adlandırılan gençler lobutlarla küçük bir sokak gösterisi yapıyordu; renkli dağlar fon, taş sokak sahne, manzara ise efsane…

Ben ise hemen arkada yükselen, rengârenk ve muhteşem dağa odaklandım. Bakınız, haksız mıyım? Hava da bulutlanmaya başlamıştı; yağmur geliyorum der gibiydi.

Genç bir kız kurdeleyle ritmik jimnastik yapıyordu. Çok güzeldi, kayıtsız kalamadım. 💃

Parkın kenarına oturup gençleri seyrederken atıştırmalıklarımızla açlığımızı bastırdık. Ardından biraz daha dolaşmaya karar verdik. Ben hep derim ya; ara sokaklar mutlaka bir güzellik saklar.🥰

Her yer turistik ama bir o kadar da yerel eşyalarla dolu. Quechua (Keçhua okunuyor) halkının el yapımı bebeklerine baktık. “Derin torunuma alayım” dedim… ama tam o sırada hava iyice kapandı. Yağdı yağacak derken…

Eyvah demeye kalmadan yağmur bastırdı. Ben makinamı korumaya çalışırken, biz kaçmaya bile fırsat bulamamışken, yerel halk inanılmaz bir hızla tezgâhların üzerine naylon örtüleri çekmişti bile.

Naylonları toplarlarken fark ettik; yanlarda rulo hâlinde hazır bekleyen örtüler var. Bir çekiyorlar, hop… her şey kapalı. Eh, yağmuru bol bu yörede böyle bir pratik zekâ da olmalıydı. 👍

Derken sağanak geldiği gibi bitti; güneş arkasından açtı ve biz gezmeye devam ettik. Duvar boyaması güzel bir yer daha…

Hemen karşılarında yerel lezzet tortillas satıcıları. 🙌

Kalabalık olmayan bir sokakta güzel bir ahşap atölyesine denk geldim. Tanıtım tabelası çok orijinaldi — alttaki ilk fotoğrafta görebilirsiniz. Arka planda yine o renkli dağ manzarası…

O an rehberimizin söyledikleri geldi aklıma: “Dağa tırmanırsanız kasabayı ve çevredeki renkli manzarayı tepeden görebilirsiniz.” Burası Los Colorados olarak bilinen özel bir yürüyüş rotasıymış. Tırmanış 3 km, üstelik taşlık… Biz “yok, kalsın” dedik. 😁 Zaten buradan da her şey fazlasıyla güzel görünüyordu.

Size çıkılan yeri, aşağıda eklediğim ikinci fotoğrafta yıldızla işaretledim; büyüterek görebilirsiniz. Bir de küçük bir bulmaca ekliyorum: yine ikinci fotoğrafta *Kapı zilini çalan kim acaba? *😁

“Bulmacanın cevabı sandığınız gibi bir gezgin değil; kapı zilini çalmaya niyetlenmiş minik bir kuş. Bazen en güzel ayrıntılar, en sessiz olanlar oluyor.” Yanılıyor muyum dersiniz?. 🕊️

Çıkışa doğru ilerliyoruz. Objektifime takılan görüntüler.

Arabamıza binip otelimiz Tilcara’ya doğru yola koyuluyoruz. Rehberimiz, akşam yemeğine yetişebileceğimizi düşünüyor. Rota 9 üzerinden gidiyoruz.

Rehberimiz “Bu eyalette göreceğiniz son renkli dağlar,” diyor, “bir kez daha bakın.” Ve arabayı, harika bir yerde durduruyor.

Maimara. Estrella que cae… Omaguaca dilinde Düşen Yıldız demekmiş. Yöredeki her kasaba, yerleşmek için özellikle böyle renkli tepeleri seçmiş gibi. La Paleta del Pintor— Ressamın Paleti — denilen bu renkli tepeler, bana sorarsanız, hepsinin içinde en güzeli.

Ve biliyoruz; Arjantin’de mezarlıklar çiçeklerle süslü, özenle inşa edilmiş. İşte Ressamın Paleti ve bu muhteşem manzaraya karşı, çiçekler içindeki sakinleri…

La Paleta del Pintor’a karşı, çiçeklerle çevrili sessiz komşular… Renklerin ve zamanın birbirine karıştığı Maimara’ da, düşen yıldızın altında bir durak.

Her güzellik gibi, Maimara’nın güzelliğini de ardımızda bırakıp nihayet otelimize geldik.

Ama ne gelmek… Yağmurla birlikte.

Yine kısa sürdü ve muhteşemlik burada da devam etti.

İnanılmaz mutlu oldum.

Çifte Gökkuşağı… Alâim-i Semâ, Ebem Kuşağı — ne derseniz deyin, hepsi. 🌈🌈🌈

Ama hikaye bitmedi bir gün daha buralardayız. Sonra yol ve sınır… 🤷‍♀️ Yarına. 😉

Tarih 18 Şubat 2025 – Gece yağan yağmur sonrası bulutlu ama güzel bir sabaha uyandık. Tilcara’yı arkamızda kara bulutlarıyla baş başa bıraktık. 🌫️ Geze, geze Bolivya sınırına doğru gidiyoruz. Yola çıktıktan sadece 10 dk. sonra yağmur ☔️ tüm hızıyla başladı. Muhtemelen Tilcara *peşinizdeyim* 🤗 demek istedi… Hoş, benim için yağmurda seyahatin keyfi bir başkadır. 🌧️

Rehberimiz güzel bir kasabaya ve çok eski ama içi oldukça etkileyici bir kiliseye uğrayacağımızı söyledi. Yağmur önemli değil dedi. Ama umarım açıktır..

Şans bu kez bizden yana değildi. Üzülmedim çünkü içerde fotoğraf çekimine izin vermiyorlarmış.

Uquia kasabası;

Kasabanın ilk sakinleri Uquia halkı. Turizm yönünden önemini 1691 tarihli kerpiç ve bir cins kaktüsün odunundan yapılmış * Santa Cruz Kilisesi*ne borçlu. Bu kilisenin asıl özelliği, içinde yer alan ve sömürge dönemine ait olan, Cusco’dan getirilen tüfekli melekler (Angeles Arcabuceros) resimleri.

Hikâyesi çok ilginç, anlatayım: Melekleri resmeden sanatçının önünde melekler nasıldır diye bakarak yapacağı modeli yokmuş. O da tutmuş İspanyollara sormuş- melekleriniz nasıldır? -Bizim gibi insanlar ama ayrıca kanatları var demişler.

Sanatçı da ne yapsın 17. yüzyılın parlak yüzlü asilzadelerine benzer, altın işlemeli elbiseler giymiş değişik tipte 9 Baş meleği resmetmiş. Ama o ne? Omuzlarında da kocaman iki tüfekle… 😁 Tarihçiler yerli halkı korkutmak için özellikle yaptırılmış diyorlarmış. Zira fetih döneminde halk din ve silahla sindirilmiş. *Bu bir alıntıdan esinlenmedir.* Altta kilisenin fotoğrafı.

Humahuaca Vadisi boyunca yola devam. Yağmur ☔️ peşimizden ayrılmıyor. Kısa bir süre sonra hız kesmeden yağan yağmur altında Humahuaca kasabasına geldik.

Humahuaca Kasabası; Yağmur hala devam ediyor. Arabadan inip şemsiyelerimizi açtık. Arnavut kaldırımlı daracık bir sokaktan rehber önde biz arkada hızlıca yürüyoruz. Ben şemsiyesiz zira iki işi bir arada yapamam. 🤷‍♀️ 😁 Kerpiç evlerin arasında gidiyorken harika bir duvar resmine rastlayınca yine kaçırmadım. Ve kasabanın parkına eriştik. Fotoğrafları ekliyorum.

Kasaba, 2.930 metre yükseklikte; tarihi, İnkalardan çok daha önceye, yaklaşık 10 bin yıl öncesine uzanan bir yerleşimin üzerine kurulmuş. İnka dönemlerinden beri önemli bir kervan yolu olmuş. Halkın çoğunluğu Quechua yerlisi.  Bugün Humahuaca’nın taşıdığı bu tarih, 2 Temmuz 2003’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmasıyla da tescillenmiş.

Humahuaca’nın kuruluşu tarihte 1594 yılı olarak geçiyor; yerli lider Şef Limpita ve birkaç misyonerin şehrin kuruluşunda adları anılıyor. Ama kasabanın asıl hikâyesi, anlatılarda saklı.

Humahuaca’nın adıyla ilgili anlatılanlar net değil; zaten belki de bu yüzden ilginç. Yerel bir efsaneden söz ediliyor:

“Ağlayan kafa! Humahuacac!” diye yankılanan bir ses…

Hikâyesi zamanla dağılmış, detayları kaybolmuş. Bazı tarihçiler ise bu ismin, bölgede bulunan kafa mezarlıkları ya da önemli yerli liderlerin gömüldüğü alanlarla bağlantılı olabileceğini söylüyor. Hangisi doğru bilinmez; ama Humahuaca’nın adı, burada geçmişin hâlâ fısıldadığını düşündürüyor.

Humahuaca bölgenin sınıra kadar olan son turistik şehriymiş; sanırım, hem yağmur hem de saatin erken oluşu nedeniyle ortalık sakin. Her kasabada olduğu gibi buranın da bir belediye binası, tarihî Cabildo’su var. Ben önce kilise zannettim ama üzerine tıklayıp bakarsanız görürsünüz, sizce de benzemiyor mu?

Ayrıca ikinci fotoğrafta görülen, yeşil renkli balkon gibi bölüm her gün 12:00’de ve her gece 24:00’te açılıyormuş. Humahuaca halkının koruyucu azizi Francis Solano’nun maketi ortaya çıkıp onları kutsuyormuş.

Belediye binasının önündeki parktan geçip geniş bir alana çıktık. Humahuaca’nın Bağımsızlık Kahramanları Anıtı tam karşımda duruyordu. Sonsuza uzanıyormuş gibi görünen, kat kat merdivenler ve en tepesinde bir kahraman figürü… Eteğinde ise onun askerleri betimlenmiş olmalı; uzaktan seçebildiklerim bunlardı. Yağmur hızını kesmeyince, bir elimde şemsiye, diğerinde fotoğraf makinesiyle daha yakına gitme fırsatım olmadı. Bazen mecburiyet iki işi bir arada yaptırıyor. 😁

Yağmur fotoğrafa yansımadığı için ilk fotoğrafı şemsiye ☔️ ile özellikle koydum. Siz fotoğraflara bakın Anıt için bilgileri sonra vereceğim.

Dik bir merdivenle çerçevelenen bu anıtın ana frizinde, Arjantin’in bağımsızlığı (1816) için verilen sayısız mücadele anlatılıyor. En üstte yer alan figür ise bölgenin yerli halkından bir chasqui; savaş zamanlarında haberleri bir yerden bir yere ulaştıran koşucu askerlerden biri. Bu figür, bir habercinin değil, halkın direncinin de simgesidir.

Anıtın yapımına, 1925 yılında, dönemin devlet başkanı Marcelo T. de Alvear zamanında Ulusal Kongre tarafından karar verilmiş. Eserin heykeltıraşı Ernesto Soto Avendaño ve 1950 yılında, Juan Domingo Perón’un başkanlığı sırasında da açılmış. Humahuaca’ da, yağmurun altında uzaktan bakarken bile, bu anıtın taşıdığı tarih hissediliyor. Diyor sınıra doğru yolumuza devam ediyoruz.

Yağmura alıştık Şubat yörenin en yağışlı zamanıymış. Rota 9’un yolundaki her şehirden geçiyoruz. İlk fotoğrafta görülen dağlara yazmışlar adını bu Azul Pampa. 😉 Azul Pampa ama uğramadık çünkü bu dağın ardındaymış. Daha sınıra yakın olanı Abra Pampa. Abra Pampa Cochinoca bölgesinin başkentiymiş. Ve harika tortul renkli dağlara sahip *Şeytan’ın Omurgası veya uyuyan devler* de diyorlar. Şehre yakın bir kasaba Huancar de Potrero’da sandboarding – kum sörfü yapılıyormuş. Kışın da çok soğuk olduğu için *Arjantin Sibirya’sı* olarak adlandırılırmış. Şu güzelliğe bakalım.

Şehir içinden duvar resimleri. Tek tek bakınca çok şey ifade ettikleri görülüyor. Arabanın içindeyken çektiklerim.

Yağmur devam ediyor. Bu güzel duvar resimlerinden birini yakalamakta geç kalsam da eklemeden geçemeyeceğim. Pandemi dönemine ait…

Sıradaki Şehir La Quiaca şehri oldu. Güzel bir girişi var. Şehrin içinden ilk fotoğraf bir anma anıtı. Kim olduğunu çıkaramadık. Çiçeklerle çok sık ziyaret ettikleri belli oluyor. İkincisinde büyücek bir küp Pachamama’nın (Toprak ana) başkenti La Quiaca’ ya hoş geldiniz yazıyor. Bir Profesörün özlü sözü bu güzel küpün önünde paylaşılmış. Sanki yolculuğumuzun özünü fısıldıyor gibi. Prof.ün kim olduğunu bulamadım. 🤷‍♀️

🌟Her gün öğreneceğim bir şey,

unutacağım bir şey ve

şükredeceğim bir şey var. 🌟

La Quiaca, Jujuy eyaletinin Bolivya ile sınır komşusu olan, Arjantin’in en kuzey ve yüksek (3.444 m.) şehridir. 1907 yılında kurulan Quiaca’nın adı Quechua dilinde “quina’nın yeri” anlamına geliyor. Quina, sıtma tedavisinde kullanılan bildiğimiz kinindir. Kinini üreten ağaçta Kınakına (Cinchona) olarak bilinir. Quechua’ların “quina quina” deyişi, zamanla şehrin adına dönüşerek Quiaca olmuş. Bir şehrin adı bile bazen şifa taşıyabiliyor. 🫶

Öğlen yemeği için güzel bir restoranın önünde duruldu. Bu arada bir arkadaşımız 3.444 metre irtifadan rahatsızlandı. Neyse toparladık. Şehri dolaşmaya çıktık, merkeze doğru yürüdük güzel bir parkı var. Bisikletli bir kızımız dinleniyor. 🚴‍♀️

Parkın etrafı fotoğraf için cennet gibi her köşesi ayrı bir hikaye gibi. Sömürge tarzı bir yapısı olan kilisenin dış cephesi kırmızı taşlarla kaplanmış. Yanında Papa II. John Paul’un onuruna yapılmış bir heykeli duruyor. Güzel kırmızı taşlı bu kilise 1940 yılında yapılmış Iglesia Nuestra Señora del Perpetuo Socorro- Daimi Yardımcı Meryem Ana Kilisesi.

İlk fotoğrafta kilisenin hemen yanındaki anıt Arjantin’in El Libertador’u Jose de San Martin’in büstü. Parkın diğer yanındaki büstlerin soldaki Martin Miguel de Güemes, sağdaki (Bayrağın yaratıcısı) Manuel Belgrano’ ya ait büst. Üçü de Arjantin’in bağımsızlığının simge isimleri.

Parkın çevresinde dolaşmaya devam ediyoruz… Duvar resimlerinden önce, cadde üzerine çizilmiş animeyi andıran bir figür çıkıyor karşımıza. Üzerinden basılarak geçilen, kimsenin dönüp bakmadığı bir çizim.

İlk fotoğraf, La Quiaca’ da sınırda olma hâlini anlatıyor sanki. Ne tam buraya ait, ne oraya. Biraz yabancı, biraz sessiz. Uzaylıyı andıran bu figür, gökyüzünden değil; tam tersine ayaklarımızın altından sesleniyor. Bereket Tanrısı Ekeko’yu andırıyor; sanki geçen herkesin yoluna sessizce iyi dilekler bırakıyor. And Dağları’nın kadim inancı hâlâ nefes alıyor, ihtiyaç kadar istemeyi, sahip oldukların için şükretmeyi hatırlatıyor gibi. 🌟

Az ilerisinde ise bambaşka bir sahne var. İkinci fotoğrafta, duvarlarda bu kez gerçek animeler duruyor: 1980 yapımı, bizde Zodyak Şövalyeleri adıyla tanınan Saint Seiya’lar. Zırhlı, güçlü, renkli; göğe bakan kahramanlar. Aynı şehirde, birkaç adım arayla, biri yere çizilmişken diğeri duvarlara yükselmiş. Kimi ayaklarımızın altında kalıyor, kimi hayallerimize takılıyor. 😉 Görelim…

Duvar resimleriyle devam edelim… Güney Amerika’nın bu resim sanatına bayılıyorum. İster Mural olsun, ister yere yapılsın ister grafiti olsun. 💞

La Quiaca’ da yürürken kimseyi durdurmuyorlar. 😁 Ama durmak isteyen için bakacak çok şey var. Altta eklediğim fotoğraflarda göreceksiniz. Çünkü buradaki mücadele, sadece bugünün öfkesi değil; 24 Mart’ta her yıl hatırlanan diktatörlük döneminin bıraktığı izlerle birlikte, toprağın, bedenlerin ve hatırlamanın mücadelesi. Kısaca; Unutmadık. Unutturmayacağız’ın ilanı…

Buluşma yerine giderken yol üstünde bir mural… 🇦🇷 Çok etkileyici…

“Buradayız. Toprağımız için, emeğimiz için, sesimiz için. Bizi görmezden gelmeyin.” Diyor…

Parktan çıkarken Turizm bürosuna uğradık. Görevliler bize Lama’lar hakkında sorduğumuz soruyu cevapladılar. Lamalar 3 cinstir. Alpaka- Lama- Vicuna. En sağlamı Alpaka en yumuşağı Vicuna yünüymüş. Bu hayvanların yünleri çok değerli olduğundan yapılan kıyafetler de haliyle çok pahalı oluyor. Çünkü lamaların yünleri leke tutmazmış. Vicuñalar da aynı kaktüsler gibi koruma altına alınmışlar avlanmaları yasak.

Quiaca çömlekleriyle de tanınırmış. Bu kısa bilgiyi de aldık. Artık La Quiaca’ ya veda edip Bolivya sınırına geçmek için sıraya giriyoruz. Önce Arjantin’den çıkış işleri hemen yanından Bolivya’ya giriş işlemleri.

La Quiaca arkamızda kalırken, sınır kapısının önünde bekleyen sadece insanlar değil; az önce dinlediğimiz hikâyeler, duvarlarda kalan sesler, yere çizilmiş figürler de bizimle sıraya giriyor sanki. 🤗 Bir şehirden çıkmıyoruz yalnızca; yavaşlamayı, bakmayı ve hatırlamayı öğreten bir duraktan ayrılıyoruz sanki…

Şimdi sıra başka bir ülkeye geçmekte. Ama La Quiaca, ayaklarımızın altında bıraktığı izlerle, bizimle geliyor. Arjantin’i tangosu, şehirlerinde yaşayan insanları ile çok sevdik. Umarım sizleri de keyifle gezdirebilmişimdir. Bolivya’da görüşene dek sevgiyle kalın. 💞💞💞

TAŞKENT

          Semerkant’tan ayrılıp başkent Taşkent’e gitmek için tren kullanacağız. Güzel bir gün ve tarih 09 Mayıs 2024. Semerkant’ı ardımızda bırakıp Semerkant Vokzal’a (Özbekçe tren istasyonu demek) doğru yola çıktık saat07,30 ☺️ Bu arada kısa bir Taşkent tarihi aktarayım.

          Köklü bir geçmişe sahip olan Taşkent’in tarihi, MÖ 2. yüzyıla kadar uzanır. Şehir, ilk kez 11. yüzyılda ünlü bilim insanları Biruni ve Kaşgarlı Mahmud’un eserlerinde Taşkent adıyla anılmıştır. 1865 yılında ise Rus İmparatorluğu’nun kontrolüne geçene kadar tarih boyunca Arap’lar, Samani’ler, Karahanlı’lar, Karahitay’lar, Timur’lular, Buhara Hanlığı, Kazak’lar, Kalmık’lar ve Hokand Hanlığı gibi devletlerin egemenliğine girmiştir. 

          1917 yılında Sovyet yönetimi altına giren Taşkent, Türkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin başkenti olmuştur. 1924’te ise yeni kurulan Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti topraklarına dahil edilerek, 1930 yılında bu cumhuriyetin başkenti olmuştur. Kısa bir süre sonra Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla 1991 tarihinde bağımsızlığını kazanan Özbekistan’ın başkenti olarak konumunu sürdürmektedir.

Otuz beş dakika sonra tren garındayız ve tam 08:30’da trene bindik. En güzel tarafı bavullarımızı hep yerel çalışanlar taşıdı bize taşıtmadılar. Pulman koltuklar rahat olsa da çok kalabalık bir ortam var. Ben camlardan görüntü alamayınca iki vagon arasına geçtim. Etraf bavul dolu haliyle zorlandım. Gülistan adında güzel bir istasyonda durdu. Çiçekleriyle ortam çok güzel.

          Fazla yeşil olmayan ortamlardan geçtik  küçük köy bile diyemeyeceğim çiftliklerden görüntüler eşliğinde gidiyoruz. Kompartmanda bol kahkahalı bir grup genç arada parçalanan yarı İngilizce sohbetler ile saatler geçti bile nihayet 4 saat sonraTaşkent Vokzal’dayız. 😁      

          Bizi bekleyen otobüsümüze bindik ilk ziyaret yerimize gitmeden önce yemek molası veriyoruz ardından panoramik şehir turu yapıyoruz. Bu arada yerel rehberimiz; Başkentimiz Taşkent’e hoş geldiniz efendim diye söze başladı. Adı üzerine taşlar üzerinde inşa edilen şehir demektir. 1930 yılından beri neredeyse 100 senedir bağımsız kalma mücadelesi veren gerektiğinde Taşkent bağımsız beyliği olarak da tarihe geçen güzel Taşkent’teyiz. Özbekistan’ın başkenti Taşkent Sovyet döneminde eski ve en büyük 5 şehirlerden birisi sayılır ve o dönemde gelen baskılara rağmen sıralamada St. Petersburg ve Kiev’den sonra gelir. 7 milyon nüfusu sadece kayıtlı yerel sayısıdır dışardan çalışmaya gelenlerle de çoğalır.

         2014 yılına kadar her türlü ulusal işlerin merkeziydi ama artık görev dağılımı yapmaya başlandı. En azından tüm uçuşlar Taşkent’ten yapılırken artık Semerkant’ta da direk uçuşlar var bizlerin geldiği gibi. Taşkent yeniden inşa ediliyor. Yeni binaların yapımı hızla ilerliyor bir 10 sene sonra Taşkent’in çehresi tamamen değişecek. İnşaatların yapımı bitince Cumhurbaşkanlığı sarayı, bürokrasi, Üniversiteler hep yeni yapılan Taşkent’e taşınacak.

          1977 yıllarında Taşkent’e ilk metro istasyonu yapılınca çok mutlu olmuş Ruslar bizi çok seviyor, bizi düşünüyor diye sevinmiştik. O yıllarda Orta Asya’da Kazakistan’daki Alma Ata’da 2011 yılında metro yapılana kadar tek metro bizdeydi. Sonra anladık ki yakınımızdaki Afganistan bizi ele geçirmesin, olası saldırıda Rusya’nın ordusu korunsun diye. Yani dedi 1979 da Ruslar Afganistan’ı işgal ettiler. Öncesinde metroyu da sığınak olarak inşa etmişler. Sonra yine caddelerin bu kadar geniş olması da kendi tankları, araçları rahat geçsin diye yapılmış. Neyse dedi o savaşta çok gencimiz hayatını kaybetti. 

           Hayatın gerçekleri bu işte bir ülke kendi ülkesinden başkasına hayrına bir iş yapmıyor. Yemyeşil parklardan geçtik. Bir tane Taşkent Eye’da burada var, güzel. London eye’a nazire yaptım. 😉

          Devam edelim. 1876 yılında Rus’lar Taşkent’e geldiğinde 4 metre yükseklikteki surların kapıları kapalı içeri girmelerinin imkanı yok. Yerli halk aralarında para toplayıp surların açık olan 12 tane kapısını da yapıp kapatıyorlar. 

          Rehberimiz devam etti. Yine de her ülkede olduğu gibi içimizdeki hainler canlarının bağışlanması karşılığında Rus’lara Taşkent’i işgal etmenin yolunu gösteriyorlar. Taşkent’e 70 km öteden geçen bir Çirçik nehri var-Siri Derya’nın Taşkent içinden geçen koludur. Ve onun da kanalları var şehre su sağlamak için depolanıyor. Bu hainler diyor ki, su depolanan rezervleri yıkarsanız şehir sular altında kalır evler de surlar da hep toprak olunca yıkılır insanlar ancak o zaman şehri terk eder. Rus’lar kısa bir sürede kanalları yıkıyor ve insanlar şehirden çıkarken de katliam başlıyor. Dünyada örneği olmayan bir katliam.     

    Bakınız 9 Mayıs yani bugün Rusya’da bayram olarak kutlanır, onların zafer bayramıdır. Ama bizim de bazı kişilerimiz onlar gibi bayramı kutluyor maalesef. İşte 1876 yılında Taşkent’i böyle yok ettiler o nedenle de tarihi eserlerimiz çok azdır. Tarihi bir yapıya gidiyoruz. Yoldan görüntüler. İslam Medeniyetleri Merkezi inşa ediliyor diye yazıyor.

          Otobüsle gezimiz devam ederken yine bir parktan geçiyoruz ve bir anıt. Çok yakından geçmedik ama yine de gerekli bilgiyi de aldık. Taşkent tarihinde iki büyük deprem yaşamış. Daha sonra anlatacağım ama bu anıt Rus’ların depremden tam 10 yıl sonra yaptıkları bir anma anıtı ama nedense adını cesaret anıtı koymuşlar… Önünde insanlar fotoğraf çektiriyorlar ve tam önlerindeki blok taş bir saat var ve deprem saatinde durmuş olarak işlenmiş yani dedik; sabah 05.20 dedi. Görelim.

          Şimdi Taşkent’in eski şehrindeyiz, burası şehrin İslami merkezidir. Birazdan Hazreti İmam Meydanındayız. Eski şehir dedik ama tarihi yapılardan en eski sadece 3 tane var. Muti Mübarek, Barak Han Medresesi ve Cuma Camii’dir. Meydana genel bakış. Bayramda binlere kişiler burada namaz kılarmış, görüldüğü gibi öyle geniş.

          Meydan Özbekistan’a özel turkuaz mavili kubbeleriyle hayli gösterişli dini ve tarihi yapılarla çevrilmiş. En değerli yapısı eski adı Şaş olan Taşkent’in 10. yüzyılda yaşamış ve lakabı Hazreti imam olan din alimi Ebu Bekir Kaffal eş-Şaşi Külliyesidir. Kaffal eş- Şaşi Taşkent’te çilingir bir ailenin çocuğu olarak doğmuş ve kendi de çilingirlik yapar öyle para kazanmış. Onun için lakabı Kaffal (kilit anlamında) olarak kalmış Şaşi zaten Taşkent demekti. Daha sonra Bağdat’ta yaşamını sürdürmüş orada hayatını kaybetmiş. Külliye, Barak Han, Muyi Mübarek Medresesi ile Tilla Şeyh Camii arkasında bitmemiş bir yapı ve hazreti İmam Camii gibi değerli ve eski sayılan yapılarla çevrili.

          Hemen sağımızda yine en eski yapılardan Tilla Şeyh Camii ve arkasında 8 senedir bitmek bilmeyen Rus yatırımıyla yapılan İslam Araştırmalar Enstitüsü.

          Barak Han Medresesi; 16. yüzyılda yapılmış 34 odalı medresede mescit ve derslikler var. Yerel rehberimiz eski eser olarak elimizde kalanlar bunlar dedi. 1966 yılında Taşkent çok büyük bir deprem yaşadı. 8 şiddetindeki bu deprem Taşkent’in yarısını yok etti. Yine de komşu ülkeler ve Rus’ların yardımıyla kısa sürede toparlandı. Ancak buralar eski gelenekleriyle tek katlı evleriyle kaldı. Yapılan yüksek Avrupai yapılarla da yeni Taşkent kurulmuş oldu. İşte yolda gördüğümüz anıt heykel bu felakette nasıl birlik olunduğunu anlatmak üzere Ruslar tarafından yapılmış Cesaret Anıtıdır.

         Hemen arkamızda Barak Han Medresesi gerçekten güzel.

          Muhammet Şeybani hanın yeğeni olan Barak Han Timurluları devirdikten sonra yönetici hanlarının emriyle Taşkent’in hükümdarı olarak atanır. Yapımı 13. yüzyıla kadar uzanan yapı önceleri türbeymiş. 

          Barak Han yanına mescit ve hücre denen eğitim odaları ekleyerek Medreseye dönüştürmüş. İçeri girip bakalım. Kapıdaki yazılar Kuran’dan ayetlermiş. İçine girdik yine hep olduğu gibi turistik eşya satışı yapan dükkân dolu. Böyle olunca da ben şahsen mistik bir hava hissedemiyorum. 🤷‍♀️ Neyse içeri girip bir bakalım.

          Deprem yıkımından sonra restorasyon çalışmaları mali sebeplerden dolayı yavaşlamış 1950 yılında başlayan çalışmalar 1963 yılına kadar sürmüş. Bugünkü haline ancak 2007 yılında gelmiş. Halen meydanda devam eden çalışmalar var.

          Daha çok sanata ve turizme çalışıyorlar demek doğru olacak. 😉 Medreseden çıkıp tam karşıya yürüyoruz. İslam Hoca ya da merkez Cuma Camii diyebileceğimiz çifte minaresiyle göz dolduran yapıya doğru. Yaklaşırken hemen solumuzda bir küçük Muyi Mübarek medresesi var.

          Muyi Mübarek Medresesi; Hz. Osman’ın yazdığı Mushaf sergileniyormuş. İçerde fotoğraf çekmek yasak olunca ben girmedim. Ama Önder’ciğim sağolsun her ortamda çeker. Ben rehberimizin anlattıklarını dinledim; Hz. Ebubekir döneminde Kur’an-ı Kerim 7. yüzyılda ceylan derisi üzerine yazılarak (Mushaf) çoğaltılıp birer nüshası çeşitli yerlere yollanırken bir tanesi de Hz. Osman’a yollanır. Hz. Osman bu Mushaf’ı okurken şehid edilir ve kanı da Mushaf üzerine sıçrar. Foto by Önder Kaplan-Teşekkürler hayatım. 💞

          14. yüzyılda Semerkant’ayken sonradan Emir Timur’dan önce buraya getirilmiş. Dini değeri yüksek kadim eşyalardan olduğu için de burada sergileniyor. Sıkı bir güvenlikten sonra içeri geçiliyor. Kapıdan bile bakamıyorsunuz. Tam karşıdan çektim ki kapıdaki ağır muşamba engelini görelim dedim. Desenli mavi kubbeli bina. Giriş bile sağdaki güvenlikten. Medreseyi çekmeye yasak yok buyrunuz. ☺️

Muyi Mübarek’in arkasından Hazreti İmam Camii’ne giriliyor, yan taraftan güzel bir bahçeden geçerek gireceğiz.

         Devasa Kapısı ile de dikkat çekici. Önden ve içerden görüntüsü.

          Hazreti İmam Camii; Aslında yeni bir camii kapısındaki tabelada tarih yazmıyor ama rehberimize 2007 yılında yapılmış. Her şehirde olduğu gibi merkez camii yani Cuma Camii. Girişte hemen göze çarpan sütunlar Hindistan’dan getirilmiş ve sandal ağacından yapılma. Çok güzel görünüyorlar. Fotoğraflara tıklayarak bakarsanız daha güzel. 

          Sağında ve solunda görünen minareler de Hive’deki Cuma Camii’n minarelerine çok benziyor tek farkı pencereleri daha fazla ve süslemesi az boyları da 57 metre…  Bu caminin adı da zaten Cuma Camii. Alttaki fotoğrafta daha iyi görünüyorlar. Çok önemli ayrıca minarenin birini Semerkant’lı diğerini de Harezm’li ustalar yapmış. Dikkatli bakarsanız süslemeleri farklı.

          Ayrıca camini iki kubbesi Semerkant’daki “Tillakor” Medresesi’ndeki kubbe örnek alarak inşa edilmiş. Tek farkla gün boyunca içeriye doğal ışık girmesini sağlayan 12 adet penceresi varmış.

          Aynı anda 5000 kişilik kapasitesi olmasına rağmen topluca sadece Cuma namazları kılınıyor diğer toplu namazlar (Kurban ve Ramazan bayramları) daha önce sözünü ettiğim Hazreti İmam Külliyesinin alanında kılınıyormuş.

          İçine de bakalım çok güzelmiş. Rehberimiz her yöreden gelen zanaatkarlar kendi ustalıklarını sergilemişler dedi. Fotoğrafta paravanla ayrılan bölüm erkeklerin yeri. İlk iki fotoğrafı erkeklerin tarafından ama kapıdan çektim. İçeri girebilseydim kubbeli tavanı çekecektim.

Bu tavanlar kadınlar kısmından, bence de özellikle tavan işçiliği harika. Ve her daim olduğu gibi huzurlu bir ortam…

          Ziyaretimizi bitirip yola çıktık. Taşkent’in olmazsa olmazı gezilmeden dönülmeyen çarşısı* Chorsu*ya doğru.

          Chorsu Pazarı; 10. yüzyıldan beri var olan çarşı ipek yolu zamanında merkezdeki dört alışveriş caddesinin kesiştiği noktada kurulmuş sonradan böyle bir çatı altında birleştirilmiş. Çok renkli, biz de zaten pazar gezmeyi çok severiz.

          Giriş yeri kubbeli kapalı yeri ve arkaya doğru da upuzun koridor şeklinde yemek yenen yerler. Yakından bakacağız.

İlk merdivenli yerden girince baktık bize uygun bir şey yok orta yer şarküteri gibi dopdolu kafamı kaldırdım yan kısımlar balkon gibi ayrıca restoranlar var gibi ve sebze pazarı arka çıkışa doğru… Bize çok enteresan gelen şekerler var.

Rehberimiz önce size kadim ekmek fırınına götüreyim o güzelim ekmekler nasıl yapılıyor görün sonra yemek kısmına gideriz dedi. O kadar güzel ki daha önce hiç yememişim gibi inanılmaz lezzetli geldi. İnsanın yedikçe yiyesi geliyor. Görüntüdeki manzaraya fazla takılmayın ekmeklere bakın. 😉 Özel kalıplarıyla şekil verip ortasına da damga vuruyorlar. Fırınları ilginçtir artık odunla değil doğalgaz ile çalışıyor.

Ardından arkadaşlar karnımızı doyuralım dedi. Kubbeli yerin içinden geçip merdivenlerden inerek yemek yenen uzun bölüme geçtik. Aman Allah’ım inanılmaz bir duman zira her yerde mangal yanıyor etler pişiyor. Eh mangal olunca kaçmaz diyen Önder yemeğe oturunca ben fotoğraf turuna çıktım. Evet burası 2. bölüm bakalım neler var. Önce ortam sonra en sevdiklerimi paylaşayım. O kadar kalabalık ki tabak çanak yetişmeyince bulaşıklar da hemen oracıkta yıkanıyor.

Hemen yemek yapılan ön bölümde neler var bakalım. İkinci fotoda Şurva Özbekçe çorba demekmiş. Eh burada da kelle paça çorba var demektir. 👍 Halka açık yemek hizmetleri, Özbek gastronomisinin gerçek bir tadı bence. Özbek pilavı yemenizi tavsiye ederiz. 

Biraz da giysi pazarına bakalım diye çıkarken bir güzele rast geldik birine poz veriyordu ben de çektim. Ayrıca ortam da daha net görünmüş oldu.

Çok kalabalık olmaya başladı çıkışa giderken ayakkabı tamircilerine denk geldik, sağda merdivenlerden de yukarı çıkışa gittik.

          Taşkent gezimize devam ediyoruz sırada Özbekistan Tarihi devlet Müzesi. Restorasyon çalışmaları vardı ama kısmen de olsa gezebildik.

Zemin kattan girişte çalışmalar başlamıştı. Özbekistan’ın ilk Cumhurbaşkanı İslam Kerimov girişimiyle yapılan ve kurulan müze 1996 yılında Emir Timur’un 660. yıldönümünde açılmış.

Üst kata çıkarken duvarda güzel bir yazı var, İslam Kerimov demiş ki; Dünya büyük, Dünyada pek çok ülke var ama eşsiz ana vatanımız Özbekistan bu Dünyada tektir. Burası güzel bir ülke, bu kutlu topraklar sadece bize verildi. Bu büyük duygu kalbimizde yer etmeli, hayatımızın içeriği haline gelmeli.

Üst kata çıktık sıkı tembihli olduğumuz içim ben makinamı çıkaramadım ama telefonlar sağ olsun… Görevliler arkasını döndüğünde eller çalıştı.

Müze 1876 yılından beri var olmuş orta Asya’nın ilk müzelerinden biridir. Özbekistan tarihinde yer etmiş halkların geçmiş yaşamlarından kalan ufak dahi olsa bir sürü eşya sergilemişler. Cam arkasında olunca da anca bu kadar oluyor. Aslında Önder kısaca özetlemiş. 😁 Panoramik görüntü foto by Önder Kaplan💞

Arka taraftan da bir iki görüntü. İlk karede depremde durmuş bir saat ve yaşananların fotoğrafları. Diğeri tarihi değerler.

Emir Timur meydanına gidiyoruz. Meydan Bolşevikler döneminde varmış ama meydanda Lenin ve diğerlerinin heykelleri varmış. 31 Ağustos 1994 Özbekistan’ın bağımsızlığının 3. yılında meydan Emir Timur’un heykeli ile açılırken Cumhurbaşkanı İslam Kerimov *Manevi değerlerimizi sömürge işkenceleri altında göstermemiştik şimdi yerini buldu * mealinde konuşmuş.

Yemyeşil harika bir park ve meydan ortada Timur’un heykeli. Timur’un elinde kılıç yok. Devlet adamı olarak betimlenmiş. Ülke içinde yer alan 3 heykelin biri bu diğeri doğduğu şehirde 3. de Semerkant’taydı hatırlarsanız. Kaidesinin önünde *Güç Adalettir* yazıyor. Parkın arkasında Kongre binası hemen yanında saat kulesi var.

Merkeze doğru devam ediyoruz. Trafiğe kapalı geniş bir caddedeyiz. Adı Broadway. Tabii Bolşevikler zamanında öyleymiş zira sinema, tiyatro ve bir sürü kafe, hatta eğlencenin doruklarda olduğu bir yermiş. Sonradan daha düzgün hale getirilmiş. Tam bir sanatçılar sokağı ve genç- yaşlı herkesin sosyalleştiği bir ortama dönmüş. Biraz yürüyüp ortamı gözlemledik. Pamuk şekerleri görüp çocukluğumu hatırladım. Güzel yani ama akşam yemeği için de dönmek zorundayız. Ortamı görelim bu kadar kısa değil elbette. 😁

Alttaki ilk karede yanında çantasıyla üniformalı hanımın durumunu anlayamadım, sanki birini bekler gibiydi hem sanırım gözleri de görmüyordu. 🤔

Taşkent’e ve Özbekistan’a yarın veda edip Kazakistan’a uçacağız. Bugün böyle hoşça kal diyoruz. Biz Özbekistan’ı kendimize çok yakın bulduk. Renkli ortamından, kadim eserlerine sahip çıkmalarından, yaşadıkları sömürge dönemi felaketlerinden çok etkilendik. Ama gerçekten sevdik. Tüm gezimiz boyunca bize değerli katkıları için yerel rehberimize sonsuz teşekkürlerimizle… Kazakistan’da görüşünceye dek bizi unutmayınız. 😉😁

Sağlık ve sevgiyle kalın… 💞💞💞

BUHARA -2

Güzel bir sabah 7 Mart 2024 Hive’yi ardımızda bırakıp Buhara’ya doğru yola çıkıyoruz. Buhara’dan Hive’ye 6 saatte gelmiştik, bu kez Buhara’ya 6 saatte geri döneceğiz.

Saat sabahın 07:00’si gökyüzü gri bulutlarla dolu muhtemelen yağış gelecek. Otobüsümüze biniyor otelin hemen sağındaki Güney Kapı’dan yani dış kale surlarından geçiyoruz. Güzel Hive’ye bizim gitmemize üzülmüş gibi.

       Hemen minik damlalar başladı ama hepsi o kadar. Şehir içinden geçerken dikkatimi çeken evler yol seviyesinde olsa bile tüm bahçelerin yoldan daha aşağıda olması. Yerel rehberimize sordum yağmur suyunu bolca alsınlar diye imiş. Okula giden öğrenciler, *okul var dikkat* yaya işaretinin yol ortasında çocuk maketi ile gösterilmesi fikrini sevdim.

Hive- Harezm bölgesi

Hive- Harezm bölgesi

       Hava yine kapanır gibi oldu. Alttaki fotoğraflarda göreceksiniz çevre yapılar hep tarihi yaşatır gibi. Geçen yazımda bahsettiğim Özbeklerin *İstirohat Bog’i* eğlence parkından geçiyoruz erken saat olunca elbette kapalı. Unutmadan yazayım otobüsümüz iki katlı gibi yüksek görünümlü idi yani şoför bizden aşağıda bizler üst kattayız. Ben fotoğraf çekmek için önde oturunca her şeyi tepeden istediğim gibi çekebildim. Sayıca da az olunca arkadaşlar sağ olsun sorun etmediler. Hepsine buradan selam ve teşekkürlerimi ileteyim. 🫶

Hive

Hive

Hive

       Tüm yol boyunca görebilsem de çeksem dediğim mezarlıkları sonunda zor da olsa yakaladım. Evet kümbet tipi yapılmış mezarlar görsel olarak da tarihi dokuyu yaşatıyor. Normal de mezarlıkların etrafı yüksek duvarlarla çevrili olduğundan ziyaret için gitmedikçe dışardan fotoğraflamak mümkün olmadı. Diğer fotoğraf, bütün arabaların Chevrolet marka olmasından bahsetmiştim. Üstelik beyaz oluşları ile hayli dikkat çekici ve bir araya geldiklerinde de görüntülerine şaşırıyorsunuz aynen şöyle…

Hive- Mezarlık

Hive

       Artık Hive’ den hayli uzaklaştık. Amu Derya, nam-ı diğer Ceyhun nehrini geçmek için maviş köprüye geldik. Geçen defa sorunsuz beklemeden geçmiştik ama bugün şansımız yaver gitmedi bekliyoruz bakalım neden?

       20 dakika beklemenin sonunda sevimli bir tamir treni çıka geldi. 😁

       Nihayet Özbekçe *Amudaryo* nehrini geçiyoruz.

       Bu kez köprü girişindeki süslemeleri ve tabela da yazılanları okuyacak şekilde çekim yapabildim. Tabelada, *Bu köprü Özbekistan Cumhuriyetinin ilk Başkanı La Karimov * İslam Kerimov*’un liderliğinde  2001-2004 yılında tamamlanmıştır. * Diye yazıyor.

       Hive’ den Buhara’ya geçişte Amu Derya nehrinden sonra bir de Kızılkum Çölü’nü geçmek gerekiyor. Hatırlatayım 300 bin km² yüzölçümüne sahip. Adı çöl olsa bile fauna ve flora yönünden çok zengin, dünyanın 15. büyük çölüdür. Yine aynı petrol istasyonunda durduk. Hive’ den yola çıkıp Kızılkum Çölünü develeri ile geçen dede Nuh’un oğlu Sam’ın kuyusunu bulmuş galiba demiştim. Ama bu kez kadrajda Önder var. 😉

        Kasri Arifan Köyü’ne vardığımızda saat 15:00 olmuştu. Yol üstünde indik karşıda Nakşibendi tarikatının binası görünüyor.

Kapıdan girmeden önce sağda Bahauddin Nakşibendi’nin mimari Kompleksi 2003 yılında Özbekistan’ın ilk Cumhurbaşkanı İslam Kerimov’ un girişimiyle yeniden yaratıldı ve onarıldı* yazan tanıtım tabelası vardı. Giriş kapısının adının da Bobi İslam Kapısı olduğunu öğrendik. Hemen yan tarafta Bahauddin Nakşibendi’nin *Yolumuzun temeli sohbettir. İyi ameller sadece karşılıklı sohbetle olur. İnzivada değil* anlamına gelen özlü sözünün yazıldığı bir başka tablo var. Kısaca çile çekmeyi ve yalnızlığı kabul etmemiş. İçeri girince güzel bir bahçe, beyazın ve yine mavilerin hâkim olduğu büyük bir avluya çıktık.

Gözüme hemen açık ve yüksekte yer alan sütunlu eyvan takıldı. Tavan ahşapları yine klasik Özbek tarzı, renkler ve desenler muhteşem. Oraya gelen insanların oturmaları için duvar boyunca uzanan banklar var. Önce bunları görelim.

       Diğer kısımda kadınlara ait mescit olduğu için oturma bankları konmamış. Bu arada havanın sıcaklığı inanılır gibi değil.

       Hatırlatmış olmayayım, ama siz yine de fotoğraflara tıklayarak muhteşemliği görünüz isterim. 😉 

Hala iç avludayız bir dut ağacı altında yerel rehberimizden Şeyh Bahauddin Nakşibendi’nin hayatının kısa bir özetini dinliyoruz. Kapı girişinde de hem Şeyhin tanıtım yazısı hem de kompleksin krokisi vardı. Önce avluyu geniş haliyle göstereyim sonra kısaca ben de öğrendiklerimi aktarayım.

Rehberimizin anlatımıyla; Kasri Hinduvan köyü Buhara’ya 60 küsur km mesafede bir köy. Nakşibendi tarikatının kurucusu Şeyh Bahaeddin Nakşibendi’nin doğduğu ve aynı zamanda kendi adıyla bilinen tarikatın külliyesinin de burada oluşu ile ünlenmiş. Nakşibendi şeyhten sonra da adı Kasri- Arifan (Ariflerin şehri) olarak değiştirilmiştir.

Bahaeddin Nakşibendi Dünya üzerinde bulunan Silsileyi Saadet- sâdât’ta son sırada yer alır. Silsile-i sâdât’ (Hz. Muhammet’in vekilleri olduğuna inanılan evliyalar diyebiliriz) ve bu silsilede adı geçen 7 şeyh Özbekistan’da yaşamıştır. Rehberimiz devam ediyor; peki neden diğerleri değil de Bahaeddin Nakşibendi kurucu olarak kabul edilmiş. Çünkü adamın bir sözü var diyor ki * Dil be yâru- Dest be Kâr* yani, eliniz işinizde, yüreğiniz Allah’ta olsun. Yani tek bu sözü ile halka kendini sevdirmiş birçok mürit edinmiştir. Nakşibendi’nin bir de vasiyeti vardır. Der ki, öldüğüm zaman önce benim mezarıma gelmeyin. Annemin mezarını ziyaret edin sonra bana gelin.

Tanıtım tabelasından kısaca; Muhammed Bahauddin Nakşibendi 1318 yılının mart ayında doğmuştur. Halk içinde Bahauddin, Bahauddincan, Hoca Bahauddin, Balagardon, Hocai Büzrük, Şahi Nakşibendi isimleriyle de tanıtılmıştır. Soy kütüğü babası tarafından Hz. Ali’ye, anne tarafında da Hz. Ebubekir Sıddık’a dayanmaktadır. Gençliğinde babasıyla beraber barg kumaşına nakış yaptığı için, hem de insanların kalbine Allah aşkını nakış gibi işlediği için Nakşibendi ismini almıştır. Bahauddin ise *Din’in nuru* anlamına gelir.

Bahauddin Nakşibendi’nin hayatı Buhara’da ve çevre köylerde geçmiştir. Garip olarak sadece kendi iş gücüyle kazanıp yaşamış, hizmetçi ya da köle almamıştır. İlk piri Hoca Muhammed Boboyi Samosi idi. Yaşlı şeyh bu genç müridine eğitim alması için vekil olmuş Amir Seyit Külal’a yönlendirmiştir. 

Eğitiminin esasında * Dil be yâru- Dest be kâr* yani Kalbin Allah’la olsun. Elin işle meşgul olsun, sloganı vardır. Bu tarikatın bütün mahiyetini bu slogan ve on bir kaide* Raşhalar* (yani damlalar denir) belirler. Bu Raşhalar da Bahauddin Nakşibendi, Yusuf Hamadani ve Abdülhalik Güjdevani tarafından esaslanmıştır. Diye yazıyor.

Girişte gördüğümüz mermer çevreli yapı da Bahauddin Nakşibendi’nin Türbesi. Önündeki mezar taşında *Burası Ehli Sünnet Bahauddin Nakşibendi’nin nurlu türbesidir* Rebiyülevvel ayının üçte birinde ölmüştür (1389) yazıyor.

İç avludan çıkmadan alttaki fotoğrafta göreceksiniz, hemen sağda erkekler için olan ve kapısında Amir Muzaffarhan Camii yazan bina. Yan tarafında da kadınların camisi var. 4 kubbeli küçük yapı yardım dağıtma yeri olmalı şadırvan değil. Havuz da susuzluk yıllarından kalma havuzlardanmış.

Ara kapıdan nihayet binaların arkasına geçiyoruz. Hemen sağımızda kalabalık erkek grubu binanın kapısında Nadirhan Hücresi yazıyordu. Namaz bitmiş olmalı hareketlenme arttı biz kadınlar tarafından bakıyoruz beyazlar giyinmiş bir zat etrafında yolunu açanlar var. Hatta birinin elinde beyaz bir şemsiye var. Haklılar ama güneş çok yakıyor. Fotoğraf böyle olayları kaçırmayan Önder Kaplan’a ait.

Neyse zat-ı muhterem Türkiye’mden gelen cemaat ileri gelenlerinden bir şeyhmiş. Adını yazımı yazarken araştırıp buldum. Nakşibendi Tarikatının Menzil şubesi Şeyhi Seyyid Abdulbaki El Hüseyni’nin ilk halifesi yani oğlu Sultan Şeyh Seyyid Muhammed Sâki el Hüseyni.

Cami yanında hediyelik eşya satış yeri olması geleneği burada da bozulmamış. Alttaki fotoğrafta görülenler, hemen arkamızda da yükselen minare Buhara’daki Kolon minarenin minyatürü gibi.

       Kompleksin çok geniş arazi yemyeşil orta yerde havuz var. Nakşibendi Şeyhine yakın olmak isteyenler gömülmek için de burayı isteyince etraf mezarlık olmuş. 

       Burada çalışan herkes Allah rızası için karın tokluğuna çalışıyormuş. Ahşap doğrama pencere yapıyorlardı. Kadınların çalı süpürgeleri de çok güzel.

       Yorgunuz üstelik daha Buhara’ya gidip gezeceğiz, otobüse gidiyoruz. Bobi İslam Kapısının arka yüzü de böyleymiş.

       Buhara’ya geldik güzel bir (mural) duvar resminin önünde indik. Hisar Sokak’tan ve aralardan geçtik ama henüz bir hikaye çıkmadı.🤷‍♀️ 

Buhara merkez

       Rehberimizden sürpriz bir ziyaretimiz olacağını öğrendik.

       Chor Minor Medresesi: Dört minare. Artık biliyoruz ki Buhara medreseler şehri. Evet bine yakın medreseye sahip bu şehirdeki medreselerden biri olan Chor Minor Medresesi tarihin sayfalarında yer alırken fiziki olarak artık yok. Ama Khalif Niyazkul adıyla da bilinen medresenin dört kuleli harika kapısı dimdik ayakta. Kapıyı görelim hikayesini anlatayım.

       Kapısında 1806-1807 devlet korumasına alınmıştır yazıyor. Fotoğrafın sağında görülen yapının medreseden bir kalıntı olduğunu söyleyen yerel rehberimize kulak veriyorum. Aslında Khalif Niyazkul Türkmen bir tüccardır. Uzun yıllar ticaret nedeniyle birçok ülke dolaşmış. Hindistan’da Haydarabat kentindeki Charminar Kapısı’nın öyle etkisinde kalmış ki, ben de Buhara’da böylesi bir yapı inşa ettireyim der ve bu Çar Minar medrese ve kervansarayını yaptırır.

       Kızları birlikte sevgiyle büyüsünler diye de kervansarayın önündeki dört kuleyi oda olarak yaptırır. Dikkat ederseniz 4 kulenin süslemesi de farklıdır. Kuleler her ne kadar minare olarak anılsa da hiçbir zaman o görevi görmemiştir. Birçok tamirat geçiren Çar Minar Unesco tarafından 1997 yılında yeniden restore ettirilmiş.

       Uzun yıllar yıkık kaldığında leylekler tepesine yuva yapmış. Restorasyon sırasında mecburen yıkılan yuvalarından olan leyleklerin yerine onları anımsamak adına kulenin birine leylek yuvası modeli yapmışlar. Buhara’da birkaç yerde daha vardı. Şöyle çok hoşuma gittiği için kestim ekliyorum.

       Maalesef böyle tarihi güzel yapıları önemsemeyen Dünyanın koruyucu meleği Rusya 1920 senesinde depremde bir miktar yıkılan medreseyi depremi bahane ederek yok etti. Neyse ki bu kuleler kalmış. Kulelere para ödeyerek çıkıp manzara seyrediliyor. Giriş katı da turistik eşya satış yeri.

       Evet şehir merkezine doğru yürüyoruz. Biraz ilerde Rusya döneminden kalma eski kıyafet ve teçhizatların satıldığı bir sergi gördük.

       Bir kare de Önder’imden. Özbek satıcıyı kıramamış, ben de ekliyorum.

       Eski cadde-Old Street’ten geçiyoruz güzel bir konuk evi.

       Buhara’nın kalbi sayılan sosyal merkezi Leb-i Havuz kompleksinden geçiyoruz. Dönüşte tekrar gezeriz. Yanımdan genç askeri öğrenciler geçiyordu kaçırmadım.

       Tarihi bir çarşıya gidiyoruz. Önüme ilk çıkan bir sanatçı kadın minik heykelcikler yapmış boyuyordu.

       Kapısında *Telpak Furushon* yazan bir çarşıya giriyoruz. Şeyh Bani hanedanlığı döneminde İkinci Abdülhamit han tarafından 1570-1571 yıllarında inşa edilmiş kapalı tarihi bir çarşı. Bu tarihi yapı 5 sokağın birleştiği bir kavşakta inşa edilmiş. 

       Buhara tüccarları o yıllarda pazarlar karışık olmasın aynı malı tek bir yerden alalım düşüncesiyle böyle çarşılar (onlar kubbe diyor) inşa ediyorlar.         Bu çarşı da önceleri kitapçıların yoğun olduğu yermiş. Bu nedenle adı Telpak Furushon değil *Kitab-Furushon*muş. Aslında Telpak koyun yününden yapılan bizim bildiğimiz kalpak anlamındadır dolayısıyla çarşıya * kalpak tüccarlarının çarşısı* da denebilirmiş. 🤔 Bence de uygun her yer kalpak dolu. Zamanla çarşıda incik, boncuk, şapka, kalpak, şal gibi eşyalar da satılmaya başlanmış. 

       Çıkışta geçtiğimiz yerler Buhara’daki ilk günümüzde gezdiğimiz Po-i kalyan kompleksinin arkası ve çevre çarşılar. Khakikat Caddesi diye yazıyor. Hakikat okunuyor.

Bir sokaktan içeri girip İpek yolu Çay Evi’ne gideceğiz.

       Kapısında koca bir levha ile İpekyolu Çay Evi yazıyor ama İngilizce. 🤔 Demir bir merdivenle çıkıyoruz etraf paslı yani boyanmamış. Kapıyı açınca karşımıza başka bir dünya çıktı. Rengarenk bir atmosfer, güler yüzlü bir hanım.

       Keyifli bir çay seremonisi eşliğinde tadımlar yapacakmışız. Genç bir kız hem anlattı hem de çaylarımızı çok güzel renkli seramik demlikleriyle ve yanında küçük şekerlemeleriyle birlikte masamıza bıraktı. Safranlı, zencefilli ve baharatlı üç çeşit çay var.

       Burada adet çayı demleme aşamasında porselen fincana koyup üç kere demliğe geri döküyorsunuz. Böylece hem çay demini almış hem de fincanınız ısınmış oluyor. Çay içilen kaplar fincan sayılmaz küçük kulpsuz kâse diyebiliriz. İki elinizle avuçlayıp içiyorsunuz. Önder ile çay demlemeyi bana tekrar anlatan rehberimiz Ali Mert Özgün’e selam olsun.

       Önce baharatlı çayı içiyorsunuz ki damağınızı yumuşatsın sonra zencefilli en son da safranlı çay içiliyor. Kısa bir mola sonrası çıkarken çay ve baharat standını da çektim. Görüntü ne güzel hemen solda ekmek üzerine basılan kalıp tahtalar var.

Çay da içtik şimdi geri dönüyoruz. Yine Telpak Furushon çarşısından geçeceğiz.

Bu defa demirciler kubbesinden geçiyoruz daha dikkatliyim. Çok orijinal kazanı olan bir demirci gördüm kaçar mı? bayıldım.

Hemen yanı başında bir başka güzellik, şu makasların modeli. Ah neden almadık bilmiyorum. 🤷‍♀️

       Hemen yanında makasları örste döven bir adam aynı zamanda bıçak da yapıyormuş. Sohbet edince anlaşabiliyoruz.

       Saat olmuş 20:00 acıktık tabii geri Leb-i Havuza dönüyoruz. Yol üzerindeki tarihi kalıntılara baktık. Özbekistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü araştırma bölümü tarafından 2011 yılında yapılan kazıda bulunan 18-19’uncu yüzyıllara ait Kervansaray ve hamamı. Devlet koruması altına alınmış. Alttaki fotoğraf hamam kısmı. Arkadaki yapı da Magoki Attori diye bir camii.

Alttaki fotoğrafta ağaçlık kısım da kervansaray kalıntısıymış.

İlk fotoğrafta bahsettiğim camiye doğru gidiyoruz. Magoki Attori Camii 12-16’cı yüzyıllara ait tarihi yapı. Günümüzdeki bu hali eskisine benzemiyormuş. Orta çağ döneminde burada ateşe tapanların mabedi varmış. Tarihi Ark kalesi etrafında şimdi dolaştığımız çarşı gibi çokça da pazarlar kurulurmuş. Buhara’nın fethi ile gelen Araplar tüccarlara ibadet yeri de yakın olsun diye bu mabedin yerine hemen cami inşa ediyorlar. Zamanla yapılan çarşı ve eserler daha yüksek yapılınca Magoki Cami çukurda kalıyordu şu an 4.5 metre kadar. Adı da buradan geliyor, Magok *çukurda* anlamında olunca Attari de aktar olunca adı da Çukur Aktar Camii oluyor.

Alttaki fotoğraf güney kapısı 9. yüzyıldan bu yana geçirdiği tüm yangın ve yıkılmalar sonrası 12. yüzyılda aslına uygun yeniden yapılmış ama bu kez de çökmüş. Bu güney kapısı da tek gerçek sanatı yansıtan kalıntı kısmıymış.

Duvardaki tabak çanak da dikkat çekiciydi.

Leb-i Havuz’ un kenarında ana cadde önceki Buhara-1 yazımda değinmiştim. Burası Buhara’nın kalbi sayılıyor Leb-i Havuz. Buhara’nın kavurucu sıcağında serinlemek, sosyalleşmek adına harika bir yer. Çevresinde tarihi yapılar çok ancak çoğu şimdilerde turistik restoran olmuş. Çevrede dut ağaçları asırlık diyorlar.

  Kenarında biraz oturduk. Tam karşımda elişi çantaları yapıp satan bir teyze var gidip biraz konuştum. Naylon iplerle çalışıyormuş. Genelde yastıkları punch tekniği ile yapıyormuş.

Akşam oldu bile. Havuz çevresi dolmaya yemek kokuları da gelmeye başladı. Zamanın en büyük havuzu olan Liyabi- Leb-i Havuz (ben leb-i Havuz diyorum) Han’ın Divan Beyi-Veziri Nadir Bey ardından 16. yüzyılda yaptırılmış tarihi bir havuz. Çevresi de tarihi anıtlarla dolu.

Buhara- Leb-i Havuz

Buhara- Leb-i Havuz

       Bir şeyler atıştırdık. Havuzun diğer tarafında yer alan tarihi anıt var ama medrese değil. Buhara’ya gelen dervişler için konut olarak kullanılmış çok odalı bir yapı. Yine Nadir Bey zamanında yapılmış bu da devlet koruması altında. Binaya Business Diplomat yazılı bir afiş asılmış tahminimce devlet sanatçıları olabilir bir orkestra konsere başladı. İnanılmaz en sevdiğim şarkıyı duyunca koşup videoya çekmek istedim ama kalabalık çoktu düzgün olmadı. Fotoğraf ekleyeyim.

       Madem çalınan müziğin videosunu çekemedim ben de başka bir yol buldum size dinleteceğim. Evet benim yaşımdakiler daha iyi bilir bir Tanju Okan efsanesi *Aşkı bulacaksın*. O yıllarda aranjman modası vardı bu şarkının orijinalini Dalida’dan dinlerdik *Gigi I’amoroso* hepimiz için Dalida’dan bir daha dinleyelim derim.

       Siz dinleye durun biz sessizce Buhara ile vedalaşalım. Buhara bu akşam arkamızdan ağladı. Biz Buhara’yı çok sevdik, umarım siz de seversiniz. Semerkant’ta buluşuncaya dek sağlık ve sevgiyle kalınız. 💞💞💞

HİVA-2.Gün

Güzel bir 6 Mayıs 2024 sabahı. Gezimiz başlamadan hemen bahçeye inip sarı gülün yanına gittim. Akşam Hıdırellez için dilek yazdığım kağıdımı aradım. Ama yerinde yoktu. Sağa sola bakıp arandıkça meraklı otel nöbetçisi görmüş geldi ve bana yaprakların altında diye işaret etti. Baktım göremedim. Bu kez toprak altında dedi. Gerçekten de kağıt duruyor ama üstü toprakla kapanmıştı. Sanırım merak edip açmış, okuyup (tabii anlayabildiyse) tekrar yerine koymuş olmalı. 🤷‍♀️ Olsun ben de ona dilim döndüğünce Hıdırellez’i anlatarak bir kültürel gelenek öğretmiş oldum. 😊

       Evet gezimize bugün İç Han Kale’yi Ata Kapı *Ata Darvasa* dan başlayacağımız için yürüyerek Ata kapıya gidiyoruz. Tarihi dokuyu burada izleyebilmek çok duygulandırdı. Gerçi Kümbet benzeri mezarları göstermelikmiş ama olsun. Yıkık görüntü yetiyor. Haksız mıyım?

       Kalenin dışında olduğumuz için çevredeki gerçek yaşama dahil oluyoruz. Unutmadan Kale dışındaki mezarlar özellikle yapılır düşman mezarları atlarken hücumda yavaşlatılmış olurlar diye imiş. Önceki yazımda bahsettiğim kerevetlere bakınız, ne güzel kullanıyorlar.

       Ata Kapıya geliyoruz derken bizden önce gelmek üzere olan bir de kervan var. 😉 İçeri girince ticareti kimlerin yaptığına bakarım mutlaka bir özelliği vardır… 🤔 Müthiş güzel bir kompozisyon.

       Ve Ata Kapısı karşımda. Hemen giremiyoruz rehberimizin bilet alması gerekiyor giriş ücretli. Dün girdiğimiz Kuzey kapısından yarın grup geleceğiz diyerek geçtik yani bilet yoktu. 🤭 Kapı İç Han Kalenin doğusundaki kapı adı üstünde *Ata Darvasa* en büyük ve önemli ana kapı. Girişte vakti zamanında gümrük gibi işlemler yapılırmış, şimdi döviz bozdurma yerleri ve bilet gişesi var gibi göreceğiz. Fotoğrafımın solunda görülen Kunha- Ark (Köhne- eski kale) dir.

       Burada yerel rehberimizden biraz tarihi bilgiler dinliyoruz.

       Hive için Harzemşahların kalesi diyebiliriz. Harzemşahlar kimdir? derseniz Selçuklu devleti mevcutken Selçuklulara bağlı Orta Asya’daki yani Harezm bölgesinde kurulmuş bir Türk-İslam Devletiydi. 1200 yıllarında güçlenip Alaaddin Muhammed zamanında imparatorluk olmuşlardır. Alaaddin Muhammed ölmeden önce 3 oğlundan biri olan Celaleddin’i veliaht tayin eder.

       O dönemde Hive’nin Hükümdarı Celâleddin Harzemşah (Harezm-şah Harezmde soylulardan gelen hükümdarlara denir) Moğol hükümdarı da Cengiz Han’dır. Harzemşahlar ile Moğollar sürekli savaş halindedir. Cengiz Han, Celâleddin Harzemşah’ın savaşma kabiliyetine hayrandır. Cengiz Han ticaret nedeniyle Hive’ye gelen tüccarlarının öldürülmesi üzerine Hive’ye doğru yola çıkar. Hayatı boyunca Moğollar tarafından öldürüleceği korkusu taşıyan Celaleddin’e Cengiz Han haber yollar *4 oğluma karşılık sen. Kabul edersen ben oğullarımdan vazgeçerim*der. Celâleddin haberi alamadan ve Moğollar peşine düşmeden Hindistan’a kaçar. 1221 yılına kadar kalır *medet alamayınca* yani yardım (bizim de kullandığımız kelimelerden) sonra Azerbaycan’a geçiyor yani 1231 yılına kadar adamın hayatı hep korkuyla, savaşla geçmiştir. Ve maalesef 1231 yılında kendi adamları tarafından öldürülmüştür. Bir yerde okumuştum Harzemşah Hanedanlığı yıkıldığında topraklarını Cengiz Han’ın oğlu Cuci kendi topraklarına katmış.

       Tabii sonraki tarihlerde Timurlular, Suudiler emiri altında oluyorlarsa da tarih 1551 de burada Hive Hanlığı kuruluyor. Ve Hanlık 1920 yılına kadar ayakta kalıyor. Bir not; Özbekler Cengiz ve Cengizhan adını hiç kullanmıyorlarmış. Oysa biz de çok dedik. Hatta Cengiz Hanın diğer oğullarının adı olan Ögeday ve Çağatay da biz de çoktur. 

       Rehberimiz tarafından alınan biletler sonucunda Ata kapıdan giriyoruz. Yüksekliği 10 metre olan kapıdan yine güvenlikten geçerek girdik. Ama inanın yine sağımız solumuz turistik eşya satış yeri sanırım döviz de bozuyor olmalılar. Son fotoğrafta ilerde hangi yapıları göreceğimiz işaret edilmiş. Fotoğraflara tıklamayı unutmayınız. 😉

Hiva- İç Han Kale, Ata Kapısı

Hiva- İç Han Kale

Hiva- İç Han Kale

       Kapısındaki yapım tarihi 1842-1975 yazılı. 1842’de yapılmış en son restorasyon ile gerçek görünümüne kavuşmuş. Kalabalık nedeniyle çekemedim ama kapıda İhlas Suresi yazıyormuş. Ve kapı girişinden görünüm.  

       Sağda İç Han Kale’nin tarihi yapılarını gösteren mozaikle yapılmış pano var. Ve ilk gezeceğimiz tarihi yapılar; Muhammad Aminxon(Han) Madrasası (Medrese) ve Minaret(Minare). Alttaki fotoğraf için Önder Kaplan’a teşekkürler hayatım. 💞

       Tarih biraz uzun oldu şimdi gelelim bu kaleye.

       İç Han Kala-Kale,

       Burası İç Han Kala (kale) yani günümüzdeki hali açık hava müzesidir. İç ve dış kale olarak alanı da 26 hektardır. İç Han Kale dediğimizde o zamandaki padişahların sarayı demektir. Ve bir de ne hikmetse padişahlar vatandaşı burada tutmuş. Orta tabaka halkı yani ikinci sınıf vatandaşı veya sadece evi olan ve orada esnaf olarak çalışanları burada tutmuş. Ama zengin olan kesimi kaleden dışarıya çıkarmış neden? Çünkü o zengin kesimin kendine özel ordusu, askerleri vardı. Kısaca padişahlar demiş ki; oldu ki saldırı olursa biz vatandaşı koruyabilmek için onlar kalenin içerisinde kalsın. Amaç neydi? Eğer kalenin içerisinde olursa düşmana etten duvar olmasınlar korunsunlar diye. İç Han Kale 17. yüzyılla 19. yüzyıl arasında inşa ediliyor ve 1990 yılında da UNESCO dünya mirası listesine ekleniyor. 

       Hive’deki yapıların fazla zarar görmemesinin nedeni 1920 yılında Hive Hanlığının Ruslar tarafından işgali sırasında fazla direnmemiş olmalarıymış. Buhara çok direndiği için neredeyse yarısı Ruslar tarafından yıkıma uğramış.  

       İç Han Kale’nin en önemli ve güzel yapılarından biri de Muhammad Aminxon(Han) Madrasası (Medrese) ve ona eşlik eden Kalta Minaret(Minare). Önce fotoğraflarını görelim sonra anlatayım. Mesafe kısa kadraja sığdırmakta zorlandım. 

       Muhammed Amin Han Medresesi; Kapıdaki yazı *Muhammad Aminxon Madrasası* şeklinde ve tarih 1851-1854 yazıyor. Tarihi değeri yanında İslam dünyasında yapılmış en görkemli mimari şaheserdir. Zaten Hive’ de tarihi yapıların çoğu 1800’lü yıllarda inşa ediliyor yani 200 yıllık, çok da tarihi eski eserler değil. Muhammed Emir Han (onlar a kullanıyor bizler e kullanıyoruz) Medresesi de 1845 yılında Hiva Hükümdarı olan Muhammed Emir Han tarafından 1851 yılında iki katlı olarak yaptırılmış bir eğitim kurumuydu.

       Mimari değeri yanında yetiştirdiği öğrenci ve değerli hocaları ile hem akademik hem de dini yönden çok kıymetliydi. Bugünün İslami bir koleji sayabiliriz. Zamanında bilgi arayışında olan öğrencilerle onları yetiştiren hocalar bahçesinde tefekküre dalan öğrenciler artık yok. Günümüzde otel olarak hizmet veren bu güzel yapının koridorlarında şimdi turistler geziniyor.

       Fotoğraflarda görülen ana giriş Piştak veya İvan-Ayvan olarak tasarlanmış bizde eyvan denir. Selçuklu mimarisinde çokça karşılaşırız. Eyvanın üstündeki yazı da Arapça ” Bu mükemmel bina, gelecek nesillere gurur olarak sonsuza kadar ayakta kalacaktır ” anlamına geliyormuş.

Hive-Muhammed Amir Han Medresesi

Hive-Muhammed Amir Han Medresesi

Hive- Günümüzde Muhammed Amir Han Medresesi içi

       Hemen bitişiğinde ahşap bir merdivenle medreseye bağlı bir minare var yarım kalmış. Adı *Kalta Minor* kısa minare anlamında. Ama önce yanından geçip otelin arkasına gittik. Medrese olduğu dönemde yatılı öğrencilerin yatakhanesi ikinci kattaymış. Şimdi fotoğrafa dikkat ederseniz klimaların dış ünitesini ahşap kafes içine almışlar görüntüyü az da olsa kapatmaya çalışmışlar. Alt katlardaki odalar da hücre *hujra* dedikleri ders odalarıymış ve 250 öğrenci kapasitesi varmış.

Hive-Muhammed Amir Han Medresesi

Hive-Muhammed Amir Han Medresesi

       Medrese dört bir köşesinde minare benzeri minyatür yapılarla *Güldeste*lerle süslenmiş. Hemen girişte sol köşede sade kubbesi ile dikkat çekmeyen bir de camisi var.

       Kalta Minor Minaret, Medresenin hemen dibindeki bu turkuaz renkli minare aslında yarım kalmış. *Kalta* da kısa, küçük yarım anlamına geldiği için asıl adı Muhammed Emir Han olduğu halde Kalta Minor Minaret olarak kalmış. Orta Doğu’nun sırlı tuğla ve Mayolika tekniği ile yani kalay kullanılarak renklendirilmiş seramiklerle kaplı tek minaredir. 

       Muhammed Emir Han medreseyi 1853 yılında yaptırırken iç kısımdaki caminin minaresi olarak düşünmüş ve 70 metre olarak planlamış. Ütopyası Buhara’yı görebilmekmiş. Buhara 360 km mesafede olduğuna göre tam ütopya yani. 😃 Muhammed Emir Han’ın minareyi bitmiş görmeye ömrü vefa etmemiş. 1845 yılında Perslerle yaptığı savaşta acı bir sonla hayata veda edince de minare yapımı böyle yarım 29 metrede kalmış. Şu an 73 metre ile en yüksek minare Hindistan/ Delhi’deki Kutb Minar‘dır. 

       Aslında bu konuda da çeşitli efsaneler, hikayeler var. Birincisi Buhara emiri minarenin çok yüksek olacağını ve Buhara’yı görebilecek olmasını kıskanır mimara adamlar göndererek çok miktarda altın vs. vadeder. Bu minareyi Buhara’da yapmasını ister ve der ki, zaten Muhammed seni minare bitince daha da büyüğünü yapmayasın diye tepesinden atıp öldürecek. Buna inanan mimar ve ustalar kaçmasın diye kilitli kapıdan çıkamayınca ip sarkıtarak aşağı inerek kaçarlar böylece minare de yarım kalır.

       Bir diğer hikâye; Birçok yerde mimar ve ustalar için nedense benzer hikayeler anlatılır. Mimara minareyi bitirdiğinde Muhammed Emir Han senin ellerini bileklerinden kesecek, gözlerini oyacak, ustalarını da öldürecek ki bir daha aynısını yapmayasın derler. Bunu duyan mimar ve ustalar işi yarım bırakıp bir gece minareden yine görünmeden kaçmışlar. Sabah kimseyi görmeyen halk da kanat yaptılar, kanatlanıp uçtular diye efsane çıkarmışlar. İnanmıyor musunuz? Ben de 🤷‍♀️ ama anlatanın yalancısıyım derim.

       Kalta Minare’ ye sade kubbeli camisine medresenin üst katından ahşap bir merdiven ile bağlanmış. Alttaki fotoğraf, heykellerin ne anlattığını yorumlarınıza bırakıyorum. Foto Önder Kaplan, teşekkürler hayatım. 💞

       Hadi söyleyeyim; Tüccarlar yanlarında semaver var çay demlemiş içiyorlardı. Ama ne konuştuklarını söyleyemem dedikoduya girer. 🤭 Bahaneyle yukarda bahsettiğim İç Han Kale’nin Güldeste dedikleri kulesini de eklemiş oldum. 😉

       Neyse geçelim. Fırsattan istifade hemen kapı girişindeki kervanı yeniden fotoğrafladım. Kervandaki mühim zat kim derseniz. Önce fotoğrafı görelim derim. 😉

       Kervanla gelen elinde kitabı olan bu adam Hive’ de doğmuş çok öğrenci yetiştirmiş olan büyük bilim adamı Ebu Abdullah Muhammed Bin Musa el-Harezmi’dir. Matematik, astronomi ve coğrafya alanında tanınan Harezmi bizlerin bildiği cebir ve trigonometrinin kurucusu sayılır. İlk sıfırı bulan, birçok bilginle çalışıp ilk dünya haritasını çizen, astronomide de söz sahibi alimdir. Evet devamla… Kalta Minareyi arkamızda bırakıp Kunya Ark- Kadim- Eski Saraya gidiyoruz. Geçtiğimiz bu sokak boyacılar sokağı. Göreceksiniz yine her yer turistik eşya satış yeri.

       Kohna Ark, Kapıdan girişte solda hemen kalıntıları görüyoruz. Kohna Ark Hiva’nın eski bir kalesi 17-19. yüzyılları arasında yapılmış ve Hiva’nın 1920 yılında Rusların işgaline kadar Han saraylarından biri olarak kalmış. İç Han Kalenin batı surlarıyla hemen bitişik şekilde yapılmış daha sonra Han’ın İç Han kaledeki kalesi olmuş. Hani Pekin’deki Yasak Şehir gibi kendi kabuğuna çekilmiş bir Han ailesinin yaşam alanı. Köhne Saray adı da yeni yapılan Taş Avlu sarayı ki Kohna Ark ( henüz görmedik ama benzeriymiş ) yapıldıktan sonra köhnedi-eskidi anlamında kullanıldığı için kalmış.

       Giriş kapısının dışında hemen solunda bir zindan var. Önce hapishane olarak yapılan sonradan Rus askerlerinin barındığı bir oda var. Giriş kapalıydı. Zindan yine yeraltında değil üstünde olmuş. Buralarda su seviyesi zemine çok yakın olduğundan zemin kazılınca su basar zindanın bir anlamı kalmaz diye aynı mezar gibi yüzeyde yapmışlar. 

       Tepesinde bir gözetleme kulesi veya kale mevcut. Kule diyelim bu sarayın Batı duvarını ikiye bölüyor. Güney tarafta Han’ın kabul salonu, resmi daireler Kuzey tarafında da Harem var.

       Kulenin adı; Ak Şeyh Bobo. Önceleri Ak Şeyh Bobo’ nun yaşadığı yermiş. Bobo da orada yaşayan eski dönem bir valinin akıl hocasıymış. Rivayette beyazlar giyinmiş bir yaşlının orada oturduğu söylenince adı Ak Şeyh Bobo olarak kalmış. Sonradan Bobo’nun evi gözetleme kulesi olmuş. Aslında zaten Han’ın şehir halkını izlediği gözetleme kulesiymiş. Çıkarsanız manzara çok güzel dediler ama fırsat olmadı. İlk girişteki tarihi kalıntılar ve ne olduğunu anlatan bilgi panosuyla karşılaştık. Görelim.

       Bugün bu sarayın topraklarında 19 yüzyıldan kalma sadece birkaç bina korunmuş. Han’ın ikametgahına devlet dairelerine ek olarak bir izleme salonu taht odası ya da onlar arz hane diyorlar, bir darphane, yaz ve kış camisi, bir harem, bir silah deposu, bir mühimmat atölyesi, bir depo mutfak ahır zindan ve koçlarla savaşmak için ( daha doğrusu gösteri için ) özel bir de arena vardı. Hepsi 18. yüzyıldaki Pers istilasında neredeyse yerle bir olmuş.  

       2021 yılında sarayın Güneydoğu tarafındaki 584 hektarlık alanda arkeolojik kazılar yapıldığında tarihi kaynaklara göre hanın kabul salonuna kadar bu boş alanda çok binalar vardı ve bu binalar 3 avlu etrafında yoğunlaşmıştı. Birinci avluda, kapının önünde elçiler Han’ın kabulünü beklerdi. İkincisinde toplar bulunurdu ve üçüncüsünde Han’ın ofisi yer alırdı.

       Arkeolojik kazıların ilk aşamasında bu alandaki binaların kalıntıları bulundu. Bu bulgular kazının en üst katmanlarına yani kentsel yaşamın son dönemine aittir ve tespit edilen seramiklere dayanarak 19 yüzyılda tarihlenmektedir. 

       Hemen sağ tarafa yöneliyoruz ve zamanın Rus toplarına karşı dayanıksız olsa da içindekileri korumuş olan kalenin günümüze kadar gelen biraz restore edilmiş yazlık açık hava camisine giriyoruz.

       Açık Hava Camii; Karasal iklimin hüküm sürdüğü Özbekistan’da yazları çok sıcak 40 derece, kışları da çok soğuk -20 derece olduğu için yazlık bir cami ile iç kısımda bir de kışlık cami inşa edilmiş. 

       Mavi ve Turkuaz çinilerle süslenmiş bu avlu ile birlikte 1800’lü yıllarda yapılan cami yine bir mimari harika bence. Yazlık Cami güneşin ters yönündedir yani Güneş gelmesin diye açık kısmı kuzeye bakar. Tam karşısındaki surlardan da 2 metre yüksek olunca hava sirkülasyonu sağlanmış oluyor. Doğal klima.

       Caminin muhteşem çinilerine hayran kalan halk çini ustasına; *Bunları sen yapmış olamazsın, yapmışsan da insan olamazsın kesin cin olmalısın* demişler. Ve çini ustası Abdullah’a cin lakabını takmışlar.

       Tavan işlemeleri de harika. Ama yine her yerde satıcı kadınlar tezgâh açmış. Şal satmak için peşimden epey koşturdular. Bir kapıdan içeri baktım ama kış camisi de olabilir, rehbere soracak fırsat olmadı. İçerisi ibadete uygun görünümdeydi. Mescit de olabilir. Ben ekliyorum bir bilen çıkarsa yazsın.

       Avluda bir de darphane var aynı zamanda müze. Zamanında basılan ipek kâğıt paralar vardı. Turistler başından ayrılmayınca çekemedim.      

       Darphane-Müze; Kapı girişindeki bilgi panosundan alıntı, Darphane de eskisinin aynı olarak yeniden yapılandırılmış. Harezm ’de İslam dininden sonra ( 7 ve 8. Yüzyıllar arasında ) Arapların orta Asya’yı fethetmesiyle birlikte paraların görünümü çok değişti. O dönemde Harzemşahlar topraklarında üretilen altın gümüş ve bakır paraların ön ve arka yüzlerinde resimler yerine desenler içeren Arapça kelimeler vardı. Bu yazılarda Kur’an’dan bölümler, paranın yapıldığı yer ve tarih daha sonra da hükümdarın adı ve unvanı yer alıyordu. Paralara dinar veya dirhem deniyordu. 

Hiva- Kohna Ark

Hiva- Kohna Ark

       Bir diğeri Timur döneminde Harezm Sikkeleri; 14 ve 15.  yüzyıl Timurlular döneminde altın gümüş sikkelerin yanı sıra küçük miri ve nim-yarı tangalar basılmıştır. Bu altın sikkeler Harezm ve Semerkant’ta dolaşıma tedavüle girer. Orta Asya, Dağıstan, Azerbaycan, Türkiye, Suriye, Irak ve Afganistan’da 50’den fazla darphanede Emir Timur adına büyük gümüş paralar basılmıştır.  

       İçerde fotoğraf çekmekte zorlandım. Ama yine de darphanede nasıl çalışıldı mankenlerle oluşturulan kompozisyonu çektim fena olmadı. ☺️

Hiva- Kohna Ark

Hiva- Kohna Ark

       Yine dış avluya çıkıp dar köşelerden dönüp onların arz hane dedikleri Han’ın kabul salonuna geldik.

       Arzhane- Selamhane-Kabul Salonu; Adına ne dersek diyelim önce avluya giriyoruz ve hemen solumuzda yine turkuaz Mayolika denen teknikle yapılmış fayans döşeli, üç kapısı olan bir yapı var. Kabul salonu aynı yazlık cami gibi ama kolonları bu kez süslü. İkinci fotoğrafta daha da net görünüyor. Evet Han’ın kabul salonu binası elbette süslü olacak. İkili fotoğraf olunca tıklamayı artık unutmuyoruz. 😇

Hiva- Kohna Ark-Han’ın Kabul Salonu

Hiva- Kohna Ark-Han’ın Kabul Salonu

       Kabul salonuna ilk fotoğrafın solundaki kapıdan girilecek. Salonun ön kısmında bizim avlu veya veranda diyeceğimiz kadar büyük bir alan. Hemen orta yerde yüksek bir platform, üstünde beyaz bir göçebe çadırı. Hanların taç giyme törenleri burada yapılır, Han’a gelen misafirler kabul salonuna alınmadan önce burada kayıtları tutulur, çadırda ağırlanırlarmış. Genelde soylu misafirler, Karakalpak soyluları, Türkmen beyleri, Kazak soyluları olurmuş. Yer içer kabul için beklerlermiş. Bu güzel çadırı görelim.

       Yine dikkatinizi çektiyse çadırın solundaki tarihi odayı da turistik eşya dükkanına çevirmişler.

       Kabul salonuna girince fazla uzun olmayan dar bir oda karşıda hayli büyük ve geniş çok renkli bir taht var. Bariyer var daha fazla yaklaşılmıyor. Han’ın ilk tahtı ahşapmış. 1816 yılında Hiva’lı Muhammed usta tarafından yapılmış. Belli ki günümüz şaşaasına onu da uydurmuşlar. 🤭 Ahşap taht Bolşevik istilasında alınıp Rusya’ya götürülmüş. Halen Moskova Askeri Müzesinde sergileniyormuş.

       Eskiden duvarlarında süslü renkli değerli taşlar varken alttaki fotoğrafta görüldüğü gibi yerini sadece renklendirilmiş yaldızlı duvar süsleri almış. Zigon denen sehpaların işçiliği göz alıcı.

       Köhne de olsa saray. 😁 Köhne Sarayı ardımızda bırakıp Cuma Camii’ne doğru gidiyoruz. Kalta minare yine arkamızda yolu göreceksiniz her yer çarşı. Tarihi yapıların içine girince kendimizi gerçekten bir Orta çağ kasabasında zannettik desem abartmış sayılmam. 

       Kalta Minare baş rol olmaya devam ederken biz de yeni bir camiyi ziyarete gidiyoruz. Merkez camisi * Cuma Camii*.

       Cuma Camii; 1789; Tüm Müslüman ülkelerde gözlemlediğim o ülkenin en değerli camisi yani merkez cami adı hep Cuma Camii oluyor. Geçmiş yüzyıllarda olsun günümüzde de aynı adı ve önemini koruyor. Özbekistan’ın kadim şehri olan Hive’nin de Orta Asya’da eşi benzeri hatta ustası bile olmayan ilk ve tek Cuma Camii var. İlk ve tek neden dedi rehberimiz; zira sadece 213 adet sütundan ibarettir. İçini dolaştığımız namaz bölümünü bu sütunların 191 tanesi ayakta tutmaktadır. Başka oda ve bölümleri yok dört yönden de küçük girişi tavan kısmında da iki küçük ışıklık var. Bu da Hive’nin sıcağına karşı bir önlem ve loş atmosferle dini duyguları artıran bir ortam sağlamış.

       Aynı anda 2 bin kişi namaz kılabilirmiş, gerçi tam sayı bilinmiyor ve sütunlar herkesin minberdeki hocayı görebileceği şekilde hizalanmış. Sütunların 21 tanesi X-XII. yüzyıldan kalma üzeri Sufi kitabe yazılıdır. Sütunların bazıları da başka yapılardan alınıp tekrar kullanıldığı için eski görünümdeydi. 

Hive- Cuma Camii

Hive- Cuma Camii

       Cuma Camii’nin ortasındaki bu çiçekli bölüm karlık dedikleri havuz. Elbette vakti zamanında öyleymiş. Karlık havuzu nedir? derseniz; Tavanda biriken karlar kürenerek bu havuza doldurulur. O kar yaz geldiğinde sıcak nedeniyle erirken ortamın ısı ve nemini ayarlayarak hem klima görevi görüyor hem de ahşap aksamı koruyor. Buradaki sütunların da o nedenle korunmuş olduğu tahmin ediliyor.

       Cuma Camii’nin kapısının hemen dışında bitişik şekilde yapılmış 34 metre yüksekliğinde çok zarif bir minaresi var. Bu zarif minarenin de manzarası çok güzelmiş ama ekstra ücretli ve zamansızlıktan çıkamadık. Gerçi 81 basamaklıymış fazla da sayılmazdı ve kesinlikle manzaraya değermiş. 

       Sıcaktan bunalsak da eşsiz tarihi güzelliklere kapılıp gidiyoruz. Hiva Han’ın sarayını görmeye giderken yolumuzun üstünde sade yapılı bir medrese var.

       Muhammed Amin İnak Medresesi; 1785 yılında Muhammed Emin Han yaptırmış. Fotoğrafta göreceksiniz sade ve güzel bir yapı. Bina restorasyonu sırasında iki mezar bulununca naaşın birinin Muhammed emin İnak Han’a diğerinin de taht kavgasında ölen küçük oğlu Kutluk Murad Bala Han’a ait olduğu tahmin edilmiş.

       Günümüzde bilim adamları müzesi olarak kullanılıyormuş diyor yolumuza devam ediyoruz. Birbirine bu kadar yakın inşa edilmiş tarihi yapıları gezmek bence harika oluyor. Üzerinde kime ait olduğu yazılı çok güzel anıt mezarların önünden geçiyoruz. Ama önce görmemiz gereken Hive Han’ının Sarayı *Tash Hauli* Taş Avlu Sarayı var.

       Tash Khauli Palace- Taş Avlu Sarayı; Hive Han ailesinin yazlık yaşam alanı. Kapıdaki tabelada 1830-1838 tarihlerinde inşa edildiği yazıyor. Medreselerin kapıları bu sarayın giriş kapısından daha görkemliydi. Yani saray kapısı ama inanılmaz eski üstelik renkli çinileri de yok. Gerçi içerisi güzel dedi rehberimiz. Bir fikir versin diye fotoğraf ekliyorum. İlk kare ana kapısı her zaman açık olmuyormuş. Burada görülen kuleler yani Güldesteler de fener yanarmış.

       Hive Hanı Allah Kuli Khan bana güzel bir saray yapacaksınız diye emir verir. İlk mimar Nur Muhammed gelir, Allah Kulu Han mimara, 4 eş ile bir eve sığamıyoruz bize saray yap ama 1 senede bitir demiş. Mimar önce itiraz etmemiş yapmaya başlamış ama bakmış ki bitecek gibi değil. Han’a gidip-Han’ım bir sene de asla bitiremem demiş. Eyvah kafalar gitti galiba dedik ama kafa gitse yine iyi dedi rehberimiz mimarı çarmıha germişler. 

       Bu olaydan sonra bir müddet inşaat yarım beklemiş. Yani asıl başlangıç tarihi 1830 ama 1833’e gelindiğinde bu defa Abdullah adında başka bir mimar getirmişler. O da demiş ki -Han’ ım ister öldür ister kes demiş 🙅‍♂️  ben bu sarayı yapsam, yapsam 6 yılda anca yapabilirim. Han bakmış ortada ne saray olacak ne de mimar kalacak 😁 ikna olmuş tamam demiş ve 6 sene içerisinde saray inşa edilmiş. Ama başka eklemelerle birlikte 1841’e kadar tarih uzamış. Bir taraf haremlik diğer bir tarafsa selamlık yani padişahların kendi eşleriyle yaşadığı yerlermiş göreceğiz.

       Kapıdan yine paralı olduğu için turnikeden geçerek giriyoruz. Hemen karşımıza camekan içinde eski zaman faytonu çıktı.

       Tabelasında yazıyor *Faytun Arava* Fayton araba 1876 yılında Çarlık Rusya’sı İmparatoru II. Aleksandr’dan Hiva Hanı II. Muhammed Rahim Han’a (Feruz) hediye edildi.

       Sola dönüp yürüdük dar bir koridor sonra genişledi kenarlarda XIX. yüzyıldan kalma taş kalıntıları yine camekana koymuşlar. Enteresan yine sola döndük. Bu sarayların en büyük özelliği labirent şeklinde inşa edilmiş olması. Malum düşman gelirse Han’ı hemen bulamasın. Peki haremlik neden öyle dersiniz, cariyeler kaçmasın diye dedi rehberimiz. Acaba? Sanki Han’ın o gece hangi cariye ile olacağını kimse bilemesin diye yapılmış gibi. 🤭

       Neyse, saray genelde üç avludan oluşuyor. Bu gezdiğimiz Han’ın misafirlerini ağırladığı Mehmon Khona-Misafirhane- yurtluk dedikleri yer. Orta yerde yine Köhne Sarayda gördüğümüz bu kez daha küçük ve sade bir çadır kurulu. Alttaki fotoğrafta çadır ve konuk odaları görülüyor. Değerli Türk rehberimiz Ali Mert Özgün’de çekim yaparken kadrajımda.

       Han’ın kabul salonu hayli ihtişamlı önünde yine satıcı kadınlar. Tek benim şal almadığımı anlamış olmalılar ki burada da peşimi bırakmadılar. Anı yakalayan eşim Önder Kaplan. Teşekkürler hayatım…💞

       Devamla hemen sol tarafta müzede mutfak gereçleri, tabak, çanakları varmış atladık, sonra başka bir kapıdan girdik hemen duvar dibinde tahta bir sütun başlığı. Az ilerisinde sağa döndük karşımıza çıkan taş gereçleri gördüm ne olduğunu yazmamışlar alttaki fotoğraflar. Duvardaki bir ok işareti sağa git diyor.

Hiva- Taş Avlu Sarayı

Hiva- Taş Avlu Sarayı

       Sağa dönünce bu kez sola dönün diyor. 😁 Bakın nasıl dar yerlerden geçiyoruz gerçekten de tam bir labirent. Rehbersiz asla dolaşılmaz. 

Hiva- Taş Avlu Sarayı

Hiva- Taş Avlu Sarayı

       İşte araba ve tekerlekleri de göründü. Bu kısımlar daha önceleri saray korumalarına aitmiş. Ardından önümüze 19. Yüzyıl’dan kalma ahşap kapılar çıktı.

Hiva- Taş Avlu Sarayı

Hiva- Taş Avlu Sarayı

       Hangi aralıktan çıktık bilemedim. Vallahi her yer neredeyse birbirine benziyor. Neyse kapısında *Mirzo interyeri* ( yönetici veya sekreterin odası anlamındaymış ) yazan güzel bir odaya baktık. Zamanında papağanı bile varmış. 😁

       Ardından hemen karşısındaki oda, tabelası *Mirzo Bosi İnteryeri* baş sekreter ya da zamanımızın direktörü gibi olmalı. Ama bu kez oda bana çok sade geldi, her şeyin başı ol, odan sade olsun bize uymaz. 😁 Az önceki oda daha güzeldi. 😉

       Başka bir oda da bakır döven bir amcaya denk geldik çok saygılı bir şekilde çekebilir miyim? dedim hemen poz vermeye kalktı. Bu defa da fotoğrafçılık yanım ağır bastı, yok çalışmaya devam edin ben çekerim diye işaret ettim. Ve işte tam istediğim gibi çekici hareketli şekilde yakaladım. 👍 Teşekkür edip devam ettim. 🩵

       Başka bir kapıdan çıktık ikinci avluya geldik. Avluda gösteriler yapılırmış. Ben de biraz tiyatro sahnesine benzetmiştim alttaki fotoğraf. Eyvan kısmı ve tavan renkleri, işlemeleriyle muhteşem. Üst kısımdaki 2 açık pencere gibi yerler eskilerin locası gibi.

       Geldiğimiz yerden çıkıp biraz ilerdeki haremlik kapısından girdik. Hani yukarda kapılardan bahsederken çok sade abartısız kapılar demiştim buradaki sadelik anlaşılır ne de olsa kadınlara ait fazla dikkat çekmemeli…  Zaten o zamanda İslam’da 4 kadından fazlası yasak demişler. Allah Kulu Han’da 4 eş almış. Ama tabii cariyeler eş sayılmıyor. 😁 Rehberimiz içerisi güzel demişti hakikaten öyle.

       Haremlik saray kültürünün değişmez bölümü ve elbette cariyeleriyle de bilinir. Burada da Hiva Hanlığının son dönemlerinde 300 civarı cariye yaşamış. Fotoğrafta görülen odalar çocuklara ait. Yazın açık balkon gibi yerlerde, soğuk havalarda alttaki odalarda yatarlarmış. Hemen karşılarında 5 adet eyvan. Hepsi Kuzey rüzgarını alacak şekilde konumlanmış. 4 tanesi eşlere 5. Han’a ait.

       Tam burada yerel rehberimiz güzel efsanevi bir anlatı yaptı. Hanın küçük oğlu annesine o kadar düşkünmüş ki, annesinden başkası ile uyumazmış. Bir gün ailecek bahçede dolaşırlarken annesine; Büyüdüğümde ben padişah olacağım 40 tanede cariyem olacak demiş. Annesi olursun aslanım ol tabii tamam demiş. Peki, padişah olunca akşamları kiminle uyuyacaksın? diye sormuş. Ben seninle uyuyacağım annecim demiş. İyi ama 40 cariye var onlar ne olacak? demiş annesi. Ama onlar benim annem değil cariyeler gitsin babamla yatsınlar demiş. Arkadan babası- Çok yaşa padişahım diye bağırmış. 🤣🤣🤣 Gülmekten öldük tabii. Han’ın odasını da görelim Allah Kulu Han Sarayı da bitsin.🏰

       Tüm Hive tarihi yapıları bir şekilde turistik eşya satış yeri olmuş demiştim burada da durum aynı. Nasreddin Hoca bu kez benzetilmiş. Çok da sevimliler.

       Sarayın müzesi de var Harezm Ulusal Kostüm Müzesi* Xorazm Milliy Liboslari Müzesi*. Mankenlerle eski tarihi yaşatmaya çalışmışlar. Yerel kıyafetler camekan içinde çok güzel dizayn edilmiş.

       Hanlık ailesinden portreler var. Ama önce Muhammed Rahim Han II portresini görelim, diğeri yanlış not almadıysam Muhammed Rahim Han oğlu Seyid Bogatur Asfandiyar (İsfendiyar) Han, babasının ölümünden sonra hükümdar olmuş. (1871-1910)

Özbekistan- Hive- II. Muhammed Rahim Han

Hive- Muhammed Rahim Han oğlu Seyid Bogatur Asfandiyar-Han

       Suzani dedikleri dokuma örtüleri.

       Müzeden Taş Havlu sarayına gelirken önünden geçtiğimiz Pehlivan Mahmud Türbesi’ne gidelim.

       Pehlivan Mahmud Türbesi; Hive’ de kubbesi renkli tek tarihi yapı. 14. yüzyıl’da yaşamış olan Pehlivan Mahmud, sırtı hiç yer görmemiş çok güçlü, cesur bir güreşçidir. Aynı zamanda deri ustası ve şairdir. Bir de efsanesi var severim. Efsaneye göre Urgench bölgesi Moğolların istilasına uğradığında ülke halkı çevreye dağılmış. Pehlivan Mahmud’un annesi o sırada hamileymiş. En yakın Hive’ye taşınmışlar ve Mahmud Hive’de doğmuş yıl 1247. Daha çocukken bile çok güçlüymüş. Türbe çok güzel görünüyor.

       15 yaşına geldiğinde rivayet bu ya uzak bir ülke olan Hindistan’da yaşamaya başlar. Hindistan’daki bir savaşta zamanın kralını ölümden kurtarır. Kral bu Hive’li gencin gücüne hayran kalır ve ona *neye ihtiyacın varsa bir tek şey söyle der*. Mahmud, Krala savaş döneminde esir olan tüm Hive’lileri kurtarmak için *İneklerimizden birini * der. Kral kabul eder. İneği alan Mahmud derisini upuzun bir kemer yapar tüm esirleri içine sığdırıp Hive’ye taşır. Yani bir esir yerine hepsini kurtarmış olur. Hal böyle olunca Kral, Mahmud’ un zekasına da hayran kalır. Ona -kalsaydın kızımı sana verecektim der. Pehlivan Mahmut minnettarım der ve vatandaşlarıyla Hive’ye geri döner. Kralın verdiği paraları, hediyeleri de esirlere dağıtır. Ve Pehlivan Mahmud bir efsaneye dönüşür.  

       Kapı girişi ve avlusu; Avluda bulunan kuyunun suyunu şifalı kabul ediyor içiyorlar. Yeni evli çiftler de türbeyi mutlaka ziyaret ediyorlar. Sanki bir hac yeri gibi olmuş.

Hive- Pehlivan Mahmud Türbe Ana Kapısı

Hive- Pehlivan Mahmud Türbesi giriş kapısı

       İran-Hindistan- Pakistan halkı da onu pehlivanların koruyucusu olarak ilan eder onurlandırırlar. Pehlivan Mahmud İslam’ın Sufi akımının önde gelen kurucularındandı. Hiç evlenmemiş kimi kimsesi de kalmayınca neslim yürümeyecek ölürsem mezarıma da kimse gelmeyecek demiş. Unutulmamak için ölünce kendi dükkanına gömülmeyi vasiyet etmiş ve gömülmüş tarih 1326. Onu seven insanlar da ölünce yanına gömülmek isteyince kutsal bir mezarlık oluşmuş.

       18. yüzyıla gelindiğinde de Muhammed Rahim Han daha da değer vermiş hanlığın koruyucu azizi sayıp üstünü kubbeyle örterek türbeye dönüştürmüş. Zamanla bu kez ünlü kişiler oraya gömülmeye başlayınca Muhammet Rahim Han, türbeye girişte tam karşıda görünecek en güzel yeri de kendisi için ayırmış. Öldüğünde de oraya gömülmüş. Hemen kapıdan baktık gerçekten de içerde ilk göze çarpan Muhammed Rahim Han’ın mezarı oldu…  Dışardaki mezarlarda kimler var bakalım.

       Üstteki fotoğrafın sol başındaki mezar ünlü tarihçi Sir Muhammed Munis, ikinci klasik edebiyatçı ve tarihçi Muhammed Rıza Âgehî (Muhammad Rizo Ogahiy, 1809-1874) üçüncü Divan Şairi Avaz Otar ve sonuncu sağdaki de halk şairi Kurban Ata İsmailov’a ait.

       Gün ilerledi son bir mimari yapı İslam Hoca Medresesi ve minaresine giderken bu güzel medreseyi atlamak istemedim. Allah Kulu Han Medresesi.

       Allah Kulu Han Medresesi; Allah Kulu Han Tarafından 1833 yılında inşasına başlanan medrese 2 yıl gibi kısa zamanda bitmiş. Klasik 19. yüzyıl Harezm mimarisinin özelliği olan; köşelerde güldesteler ve devasa boyutlu eyvanı ile gerçekten göz kamaştırıcı. Zamanının en üstün eğitim kurumlarından biriymiş, şimdilerde ücretsiz ama çok büyük bir tıp müzesi olarak hizmet veriyor. 

       Allah kulu Han, Hiva tarihinde önemli bir yere sahiptir. Hükümdarlığı zamanında Hiva neredeyse yeniden şekillenmiş, saraylar, medreseler, hanlar, hamamlar inşa edilip çalışır hale getirilmiş. Bu medrese çok harap ve yıkık durumdayken yıktırıp yerine bugünkü şekliyle tuğladan yaptırmış. Tıp müzesi dedik zaten adı da İbn Sina Tıp Sanatı ve Tarihi Müzesi’dir diyor rotamızı İslam Hoca Medresesi ve minaresine doğru çeviriyoruz.

       Seyit İslam Hoca Medresesi ve minaresi; İslam Hoca dönemin Hive soylusu ve halkın sevgisini kazanmış en son bağımsız Veziri Azamı’dır. İleri görüşlü halka değer veren eğitimli bir kişiydi. 1905 yılında Medreseyi inşa ettirir ve iki yıl gibi kısa zamanda da biter. Renkli yine hayli görkemli eyvanı ile güzel bir yapı.

       İslam Hoca Minaresi; Medresenin hemen yanında 57 metre yüksekliğe sahip yukarı doğru incelen bu güzelim minarenin çapı 9.5 metredir. Yine Medresenin hemen yanından ahşap bir merdivenle çıkılan minarenin yüksekliği hesaba katılırsa 175 basamak sonunda manzaranın ne kadar muhteşem olacağı kesin. Ama döne döne çıkıldığı için de çok zor olduğu kesin.

Hiva-İslam Hoca Minaresi

Hiva-İslam Hoca Minaresi

       Yanında yapı olarak bitişik olmayan bir de camisi var. Ama bu güzel minare renksiz kubbeli camisini gölgede bırakmış. Üstteki fotoğrafta görülmüyor ben de arka sokağa geçip çektim. Fotoğrafın sağında kubbesi görülen cami. Yine de Güldestesi süslü.

       Seyit İslam Hoca, Hive Hanlığının son ve dirayetli veziri azamı dedik. Tarih olarak 1886′ dan 1908 yılına kadar görevde kalmış. Yerel rehberimizden öğrendiklerimiz; Çarlık Rusya’sında bile ağırlığı olan biriydi. Aynı zamanda II. Muhammed Emin Han’ın dünürü yani oğlu ( babasından sonra gelen son hükümdar ) Asfandiyar Han’ın da ( İsfendiyar ) kayınpederiydi. Hoş dünürünün hükümdar olması ona bir zenginlik katmadı. Tüm çabası halkın refahı içindi. Onun zamanında Rusya ile anlaşıp onların önerdiği tüm reformları hayata geçirdi. Hive’ de ilk hastane- Petersburg’daki gibi modern okullar, postaneler şehrin tüm alt yapısı hatta sinemalar bile onun döneminde yapıldı.  

       İslam Hoca reformlarda o kadar hızlı gidiyordu ki, ülkeye neredeyse çağ atlatmış. Yaptığı güzel şeyleri gören halk artık Han’ı unutarak veziri azam demeye başlar. Biz Türklerin tarihinde bildik durumlardan biri İslam Hoca’nın da başına gelir. Yani veziri azam biraz güçlendi mi, biraz halk arasında saygısı değeri arttı mı hemen infaz edilir. Muhalif kişilerin başında İsfendiyar da vardır. Muhammed Emin Han’ı sizin için tehlikeli olmaya başladı diye ikna ederler ve İslam Hoca’nın başı kesilir. Tam 12 sene sonra da Hive hanlığı düşer. Tabii biz gençler hiç unutmayacak unutturmayacağız dedi ve müzeyi gezmeye başladık.

       Günümüzde Uygulamalı El sanatları müzesi olarak kullanılan medreseyi gezmeden olmazdı. Kapıdan çıkan peri kızı bizim grup arkadaşımız. Ücretli olunca turnikeden geçip içeri girdik. İnce upuzun bir koridor üzerine sıralanmış tarihi, sanatsal eşyalar ile onları kimlerin yaptığı fotoğraflı olarak anlatılmış.

Hiva-İslam Hoca El Sanatları müzesi

Hiva-İslam Hoca El Sanatları müzesi

       Harezm uygulamalı sanatının tarihi çok eskilere dayanmaktadır. Bu topraklarda yaratılan sanat türleri benzersizliği ve eşsizliği ile dünyaca ün salmıştır. Sanat dalları, Ganch oymacılığı; Özbekistan’ın en eski mimari-dekoratif sanat türlerinden biridir. Nakkaşlık, mermer oymacılık, ahşap oymacılığı, hattatlık, halıcılık sanatlarında da ustalıklarını sergilemişler. Ahşap oyma Harezmi ve İbni Sina portreleri harika.

Hive- İslam Hoca El sanatları Müzesinden Musa el-Harezmi

Hive- İslam Hoca El sanatları Müzesinden İbni Sina

       Halıcılıkta çok güzel. Türk Edebiyatının en büyük şairlerinden Ali Şir Nevai’yi anmadan geçemem. Türkçeyi sanat dili halinde işlemeye çalışmış, Türk dilini yüceltmiş üstün bilgin ve şairdir.

Hive- İslam Hoca El sanatları Müzesinden AliŞir Nevai

Hive- İslam Hoca El sanatları Müzesinden

       Biraz dinlenip akşam yemeğine yine İslam Hoca Medresesine geleceğiz. Yerel danslar eşliğinde bir akşam yemeği, masalar hazırlanmış bile.

        Bildik yoldan geri dönüyor Taş kapıdan çıkıp otelimize geçiyoruz.

       Güzelce dinlendik. Hive’nin gecesi de çok güzel denmişti, sanırım buna tarihi dokunun ışıklandırılması etki edecektir. Önder’le biraz erken gidelim eksik yerler varsa gezelim dedik. Taş Kapıdan girip iki kez sola döndük güzel bir restoranda soluklandık. Teras kısmı bize güzel manzara sundu. Çıkamadığımız minarelerde yaşayamadığımız güzellikleri bir nebze olsun yaşadık. Bakalım adı Caravan Khiva Restaurant. Fotoğrafta tepeden görünümüyle güzel bahçesini gördüğümüz medresenin adı Şergazi Han Medresesi imiş.

       Restoran çalışanlardan biraz bilgi aldık.

       Şergazi Han Medresesi; 18.yüzyılında başlarında inşa edilmiş. Şergazi Han, bilim adına araştırmalar yapmış, devrinin tanınmış bilim adamı ve şairleriyle sohbet toplantıları yapmış. Medresenin inşasından sonra tarihçiler buraya Alimler anlamına gelen “Maskani Fazilon” demişler. Bir bilim yuvasıymış tadilat yapılmamış.

       Güzel Hive’nin tarihi Kalta Minaresi tam karşımızda ortamın dokusuna uyan yaşam alanları çok bildik görüntülerle bize günbatımını haber veriyor. Çocuklar, asılı kar gibi beyaz çamaşırlar, döküntü fazla eşyalar ev cephesinden uzakta arkaya saklanmış. Arabalar akşam saati evin önüne park edilmiş her yerde aynı durum yani. Çocuklar ve gençler için kış geceleri yaşlıların tarihi anılarını böyle bir ortamda dinlemek sanırım onlara en büyük, en değerli hazinedir…

        Neyse yemek yenecek İslam Hoca Medresesine doğru yürüyoruz. Müthiş güzel bir günbatımı Pehlivan Mahmud’un türbesi üzerinde yanarcasına, ne yazık ki fazla göremiyoruz.

       Tahmin ettiğim gibi yerel folklor grubu çalıp söylemeye başladı. İlk gün gördüğümüz kırmızılı kadın da burada hem dans ediyor hem de şarkı söylüyor sevimli… Size video ekliyorum. 

       Ve Hive’ de akşam İslam Hoca Medrese ve Minaresinin güzelliği.

Hive Akşamlarında İslam Hoca Medresesi

Hive Akşamlarında İslam Hoca Medrese ve Minaresi

       Yemek yediğimiz yerden bir yapı bir yerden aklımda kalan medrese değil bir okul olduğu şimdilerde turistik eşya dükkanı gibi.

       Cuma Camii manzarası,

       Ve Hive İç han Kaleye de veda ediyor güzelim Taş kapıdan harika bir görüntü ile hemen karşısındaki otelimize gidiyoruz. Buhara’yı sevmiştik üstelik yarım kalmıştı hoş yine gideceğiz gezip size yazacağım. Ama Hive gerçekten de Buhara’dan çok daha güzel. Umarım isteyenlerin yolu bir şekilde buradan geçer.

       Hive’ den yarın sabah çıkıp yine 6 saatlik bir yolculukla Kızılkum Çölü’nü geçip Buhara’da buluşuncaya dek sağlık ve sevgiyle kalınız. 💞💞💞

Güzel bir gün 5 Mayıs 2024 sabah kahvaltı sonrası otobüsümüze bindik. Bugün uzun bir yolculuk yapacağız, 6 saatlik bir yolculuk. Buhara’dan sonra belki de daha çok seveceğiniz bir şehre HİVA’ya-(Hive diye okunuyor) gidiyoruz diyen rehberlerimizle yola çıkıyoruz.

HİVA- 1.Gün

       Rehberimiz kendi üslubunca çok güzel anlatıyor bazı yerlerde onun söylediği gibi yazabilirim. 😊

       Türk Dünyasının en önemli şehirlerinden birine, Hive’ye gidiyoruz. Harezm bölgesinin incisi olan bu güzel Hive, tarihi yapıları tamamen korunmuş tek anıt şehir, tam bir açık hava müzesidir. 2021’de Türk dünyası kültür başkenti olarak ilan edilmiştir. Hani hep söylenir ya; Türkler 15 devlet kurdu, 15’i de yıkıldı ama 16.sı kurulmuş dediğimiz gibi Hive’ de aynı şekilde neredeyse 7 devlet yıkılmış yerine sekizinci kurulmuştur diyebiliriz.

       Hive dediğimizde Özbekistan’ın batısında yer alan 2500 yıllık tarihe sahip kadim bir şehir anlaşılmalıdır. Hive’ de; Büyük İskender, Cengiz Han, Timur, Şeybaniler, Harzemşahlar gibi hükümdarlar ve hanedanlıklar hüküm sürmüştür.

       Hive Türk dünyasında kendi kültürünü, geçmiş tarihini çok güzel bir şekilde koruyan bir şehirdir. Bu milletin de hiçbir şeyi değişmedi sadece değişen modern dış kıyafetleri oldu. Onun haricinde Hive’ de lehçeler yani konuşmalar bin yıl önce nasılsa halen aynı şekilde konuşuluyor ama diğer bölgelerde dillerde bozulma var. Burada çok nadiren Rusça kelimeler konuşma arasına katılıyorken diğer bölgelerde Rusça kelimeleri çokça kullanıyorlar. Kısaca buradaki bölgelerin her şeyi kültürü, değerleri hatta bölgenin ekmeği bile hala her evde aynı ve orijinaldir.

       Amu Derya Nehri’nden geçen ticaret rotası 1500’lü yıllarda değişince eski başkent yok olmuş. Hive zamanla küçük bir şehir ve aynı zamanda da İslam dünyasının önemli merkezlerinden de biri olmuştur.

       Hive eski şehri İç Han Kale ve Dış Han Kale diye ikiye ayrılmış. İç Han Kale 10 metre yüksekliğinde, birçok kereler yıkılıp yeniden yapılan kalın duvarlar içindedir. Sonra göreceğiz, biraz da 6 saatlik yolculukta gördüklerimi size aktarayım.

       Bir grup bisikletli yaşları da orta üstü. Diğeri Kızılkum Çölü’nün savrulan kumlarına engel olsun diye konulan çalılıklar. Şekilleri çok güzel.

Özbekistan

       Kızılkum, 300 bin km² yüzölçümü var. En büyük kısmı Özbekistan topraklarında, Kazakistan’da kısmen de Türkmenistan’da bulunuyor. Gerçekten, hani adı ile müsemma derler ya, aynen kırmızı kumullardan oluşmuş. Zaten bu parlak kırmızı renkli kumullardan dolayı Kızılkum adını almış. Kuzeyden güneye uzanan kumullar genelde 70 m yüksekliğe ulaşabiliyormuş. Aral gölüne daha yakın yerlerde birtakım bataklıklar ve kuraklık yerler de varmış. Kızılkum flora ve fauna açısından da zenginmiş.

       Öğlen saati olmuş bile bizim buralardaki gibi olmayan bir benzin istasyonunda mola veriyoruz. Çok güzel yemekleri olan lokantası da varmış görünce siz de hayran kalacaksınız. Mural’da (duvar resmi) İpek yolunun Çin’den başlayan ve İstanbul, Ayasofya-zamanın Konstantinopolis’ine uzanan güzergahını gösteriyor. Çok başarılı.

       Vee en keyifli yemek yenen bölümü. Özbeklere has kerevet üzerinde yemek. Ama bizdeki daha da keyifliydi. Hasankeyf sular altında kalmadan önce Dicle kenarında böyle kerevetler vardı balık yemiştik.

       Hive kervan yolunda olması nedeniyle ticaret yapanların sık sık uğradığı bu nedenle kervansarayların, çarşıların çok olduğu güzel bir şehir. Kuruluşu ve ismi hakkında güzel bir de hikayesi var. Hikayeleri severiz. Rivayete göre Hiva şehri Nuh peygamberin oğlu Sam zamanında kurulmuş. Sam uzun ve zorlu bir yolculuk esnasında çöllerden geçerken bir kuyu kazdırır ve gece kuyunun başında uyur. Rüyasında kendisini çevreleyen 300 meşalenin arasında görür. Neden üç yüz bilmem tamam burada yerleşiyoruz der ve Hive şehri öylece kurulmuş olur. Adı da şöyle; Kuyunun suyu çok lezzetliymiş ve bu anlama gelen havah denmiş. Zaman içinde evrilerek hivah derken Hiva olmuş. Kuyunun hala İç Han Kale de olduğunu söylediler belki görebiliriz.

       Etrafı dolaşmaya çıkınca Kızıl Kum Çölünde bir kervan önünde yaşlı dedesiyle heykel grubu gördüm hem de kuyu başında. Bana Hive’yi kuran Nuh’un oğlu Sam’ın bulduğu su kuyusu işlenmiş gibi geldi. Kaçmadı Önder’in kadrajından bendeniz.

       Alttaki fotoğraf, Amu Derya- Ceyhun’dan açılan bir kanal. Özerk bir cumhuriyet olan Karakalpakistan bölgesinde. Hatırlatayım Özbekistan’a bağlı adı üstünde özerk bir cumhuriyettir.

       Amu Derya- Ceyhun Nehri’ne yaklaştıkça çevre yeşillenmeye başladı yerleşik düzene geçildiği belli oluyor. Üstteki fotoğraf Ceyhun’dan açılmış bir kanaldı şimdi Ceyhun nehrini geçeceğiz, köprüye geldik. Köprü hem tren hem de araç trafiğine açık. Biz geçerken tren yoktu belli ki saati uygun değildi. Ayrıca köprü dar olduğu için karşı tarafta araba varsa bekleniyormuş, yoktu biz de beklemeden geçmiş olduk.

Amu Derya- Ceyhun Nehri çevreden görünüm.

Özbekistan- Amu Derya Nehri

Özbekistan- Harezm bölgesi

İpek Yolu; Hepimizin okul yıllarında öğrendiğimiz bu ticaret yolu 2.000 yıl kadar önce Çin’in açtığı önemli bir kara ticaret yolu idi. Çin’in Asya, Avrupa ve Afrika arasında açtığı bu yol ticaretin ötesinde kültürel alışverişe de önemli katkı sağlamıştır. Çin’in ipeği ve ipekten yapılmış her türlü ürünü bu yol üzerinden dünyaya dağıldığı için de adı ipek yolu olarak kalmıştır. İpek yolunun M.Ö 1. yüzyılda Çin’in Han Hanedanı döneminde başladığı tahmin ediliyor.

Özbekistan üzerinden geçen İpek Yolu kara ticaret yoluydu. Dokuzuncu yüzyıldan sonra denizcilikte teknolojik ilerleme olunca kara yolu ticareti zayıflamaya başlamış. Dolayısıyla geleneksel ticaret yolu olan ipek yolu da 10. yüzyıldan itibaren kullanılmaz duruma düşmüştür. Diyorum ve Hive’ye yaklaşıyoruz. Yine harika bir görüntü yakaladım. Meşhur kerevet evin bahçesine gidiyor olabilir.

       Ve güzel bir de cami.

       Hive’ye giriş yaptık. Özbekçe hoş geldiniz *Xush Kelipsiz* demekmiş birçok kasaba girişinde yazıyordu. Alttaki fotoğrafta da eğlence parkı var ve Özbekçe yazılışı çok hoş *İstirohat Bog’i*.

Hive’ye geldik saat 15:25, önce otele yerleştik sonra bir grup arkadaş rehberimiz Ali Mert ile ön gezi yaptık. Otelimiz Asia Khiva, iç kalenin Tosh Darvazo-Taş Kapı denen Kuzey kapısına bakıyor hemen çıkıp çift yolu geçtin mi kapıdasın. 19. yüzyılda yapılmış-1873 yazıyor. Sağ ve sol kulelerdeki odalar gümrük işlerine ayrılmış. Üstte yürüme yolları varmış.

       Sırtımızı döndüğümüzde fazla uzak olmayan Porta Sud- Dıshan Kala-Dış Kale’nin de Merkez-ana kapısını görüyoruz alttaki fotoğraf. Dış kapının surundan çok az kalıntı varmış. Hive iç ve dış kale diye konumlanmış demiştim dört tane de kapısı var. Bizim gireceğimiz Güney *Taş kapı-Tosh Darvoza*, Kuzey’deki * Bahçe kapı-Bogcha Darvoza* Doğu’daki *Palvan Kapı* ve Batı’daki de * Ata kapı- Ota Darvoza*. 

       İç kaleye girişte güvenlik görevlisi vardı ama öylesine, selam verip geçtik. İlk etapta hemen sağımızda ahşap oyma atölyesi var baba- oğul çalışıyordu, elbette müsaade istedik ve ben çalışmaya devam etmelerini işaret ettim. Ustaları işi başında çekmeyi çok seviyorum. Duvarda asılı tahtalar, karşı tezgahtaki rahleler, babanın çizim yapıyor olması, oğulun ıskarpela ile tahtayı oyuşu benim için paha biçilmez kompozisyon. Haksız mıyım? 💞

       Sağa sola bakarak gidiyoruz. Kırmızı tuğladan yapılmış, içinde hala yaşanan evler çamaşırları ile çok da estetik. Hemen her yerde dut ağaçları var ve dut severiz kimse tutamaz bizi.💃💃

       Güzel bir avluya çıktık ve tarih görünmeye başladı. İki güzel minare ve bir kubbe nereye ait olduklarını öğreneceğiz. Bugünlere hiç bozulmadan gelmiş nadir bir şehir demişti yerel rehberimiz inanılması güç olsa da evet aynen korunmuş gibi. Ama eğer yeniden yapılmamışsa ki bazı yerlerde eski kalıntılar seçiliyor, çok da iyi restore edilmiş. Hadi savaştan kurtulmuş vazgeçtim deprem de mi yaşamamış inanılır gibi değil şu görünen 2 minareye bakınız dimdik ayakta hala.

       Bu güzel minareyi sağımıza alıp yürüdük iki evin arasındaki dar bir kapıdan geçtik tarihi doku gerçekten de hiç bozulmamış ama hayat güne uygun yaşam derdiyle devam ediyor. Her yer turistik eşya satış yerine dönüşmüş. Bir bölümde de akşam yemeği için masalar hazırlanmış. Bu güzelleri yarın gezeceğiz ama adını öğrendim İslam Hoca Medresesi, Camii ve minaresiymiş.

       Şöyle ara sokaklara sapalım dedik nereye bakacağımızı şaşırdık hepsi birbirine benzeyen medrese, cami ama hepsi birbirinden etkileyici tam 5o küsur taneymiş ve her taraf açık pazar. Tarihi mekanları şöyle boyunca çekmek ne mümkün. Hive tarihinde tüm yapılar ahşapmış. Sonradan kırmızı tuğlaya dönülmüş. Ahşap yapılarda, el işlerinde kapılarda daha sert yapılı olan Karaağaç kullanmışlar. Şu güzel kapılara bakınız.

Hiva- İç Han Kale-

Hiva- İç Han Kale-

       Gezmeye devam. Yerel el işlerinde kadınlar boncuklu, pullu kep, başlık, ne derseniz ondan yapıp satıyorlar. Çoklu fotoğraflara tıklamayı artık unutmuyoruz.😉

       Rehberimiz alışveriş için bizi bir kervansaraya götürdü Allah Kulu Han Kervansarayı. Çok renkli harika bir yer çıkışta kapıya dikkat ettim küçük bir tabelada *Craftsmen center- Master class school* sanatkârlar merkezi yazıyor. Buhara da bakıp alamadığım yerel giysilere baktık. Önder kalpaklarından denedi ben de bir ceket ama satın almadık. İyi ki almamışım satıcı bir hanımın üstünde gördüm tüylenmişti. Fotoğrafta görülen başlıklara da Doppi diyorlar.

Hiva- İç Han Kale-Allah Kulu Han Kervansarayı

       Ahşap işleri çok demiştim bu hanımda bizim Nasrettin Hoca’yı boyuyordu. İlim ve bilim yanı sıra sanatta da başarılılar yani.

       Kervansarayın arka kapısına kadar gittik, tesadüf kalenin de Doğu kapısı -Palvan Darvoza gelmişiz. Ne hoş sağımız solumuz tarih. Tam karşımızda çok güzel iki minare. Bize en yakın olanı Said Niyoz Sholikor Camii.

       Said Niyoz Sholikor 1830 yılında pirinç yetiştiren ve satan yerli bir tüccar olan Said Niyaz tarafından inşa edilmiş. Hive’ de eski tarihli ikinci Cuma Camii ve ibadete açık.

       Diğeri uzakta sayılır gitmedik yorgunuz geri döneceğiz. O da Abdul Baba Türbesindeki caminin minaresiymiş. Alttaki fotoğraf.

       Abd Al Bobo Complex, Abdul Baba Türbesi. Hive hanı tarafından 1840 yılında yaptırılmış aynı zamanda külliye sayılıyor çünkü içinde ayrıca bir cami fotoğrafta minaresi görünüyor bir de mescit varmış. Biz görmedik ama görüntü uzaktan güzeldi. 

       Aşağı yukarı aynı Taş Kapı’dan çıkalım otelimize gidelim dedikse de yine ara sokaklara daldık.

Hiva- İç Han Kale sokakları

Hiva- İç Han Kale sokakları

Hiva- İç Han Kale sokakları

Hiva- İç Han Kale sokakları

       Hive’nin güzel gençleri yerel kıyafetlerle moda çekimi yapar gibiydi. Ama en son kapıdan çıkarken yerel giysili güzel bir hanıma rast geldik. Biraz konuşunca dansçı olduğunu öğrendik. Aslında Türkçe konuşarak da kolayca anlaştık. Genel de Özbekistan’da konuşma sorunu yaşanmıyor. Rehberimiz bu gece Hive’deyiz esas tarih yarın başlıyor dedi. Ben de yarına kadar bu güzel dansçı hanımla sizi baş başa bırakıyorum.

       Ama unutmadan 5 Mayıs’ı, 6 Mayıs’a bağlayan bu gece Hıdrellez. Dilekler tutuldu gül ağacının altına gizlendi. Ben dileğimi kağıda yazıp kabul olması dileğimle en güzel gördüğüm sarı gül ağacının yapraklarının altına koydum. Hatta taş bulup üstünü örttüm. Gülün fotoğrafını da çektim. 

       Sağlık ve sevgiyle kalın tüm dualarımız kabul olsun. 💞💞💞

Gezi modumuzun yükseldiği bir anda neden Türki Cumhuriyetlere gitmiyoruz ki, diye düşündük. Daha önceki deneyimlerimize dayanarak yine Ejder Turizm’in 03-16 MAYIS tarihlerini kapsayan Büyük İpek Yolu Turu’na yazıldık. Tarihi İpek Yolu üzerindeki önemli ülkelerden önce Özbekistan ardından Kazakistan ve en son da Kırgızistan’ı kültürel değerleriyle tanıyacağız. Keşke Türkmenistan’da turizme müsaade etseydi de oraları da görebilseydik harika olurdu.

İstanbul Havalimanında grup buluşması ve değerli rehberimiz Ali Mert Özgün ile tanışmamız gerçekleşti. Türk Havayolları ile saat 21:50’de uçuşumuz başladı. 4 saat 20 dk. sonra 4 Mayıs 2024 sabaha karşı 04:20’de Semerkant Havalimanına indik. Kuş misali dün neredeydik bu sabah neredeyiz diyerek gezimize ilk ülkemiz Özbekistan’la başlamış olduk. Türk vatandaşlardan vize istemediği için çok zor olmayan işlemler sonrası bizi Buhara şehrine götürecek olan otobüsümüzü beklemeye başladık. Havalimanı çok modern bir mimariye sahip görelim.

       Kültürel değerleri, mimari ve tarihi dokusuyla, binlerce yıllık tarihi şehirleri ile Dünya Mirası Listesine girmiş Orta Asya’nın en etkileyici ülkesi olan Özbekistan’ı rahmetli tarih öğretmenimiz İzzettin Arıcalı; En önemlisi de efsanevi İpek Yolu’nun gözbebeğidir Özbekistan diye anlatırdı. Otobüsümüze bindik yerel rehberimiz Yorkin ile tanıştık, çok güzel Türkçe konuşuyor zaten Ejder Turizmin Orta Asya Şirketinin sahibiymiş çok şanslıyız. Semerkant’ı geride bırakıp 4,5 saatlik yolculukla Buhara şehrine gitmek üzere yola çıktık. Her zaman olduğu gibi biraz Özbekistan’dan bahsetmemiz gerek diyen rehberimize kulak veriyoruz.

       Özbekistan; Bölgedeki 7 bağımsız Türk devletinden biridir ve topraklarının neredeyse %80 kısmı Amu Derya yani Ceyhun ile Siri Derya yani Seyhun nehirleri arasında yer alır. Tienşan dağlarından (Tanrı Dağları) doğan Siri Derya kuzey steplerinin sınırını oluşturmuştur ki orada göçebeler yaşar oradan geçip Aral gölüne dökülür.       

       Amu Derya ise Fars ve Türk devletlerinin sınırlarını oluşturmuştur. Orta Asya’nın en büyük Nehri sayılan Amu Derya Hindukuş dağlarından, Kuzeydoğu Afganistan’dan doğar 2.400 km kadar Kuzeybatıya doğru aktıktan sonra Aral Gölü’ne dökülür.

       Her iki nehirde sonuçta Aral gölüne dökülüyor ve her ikisinin arasında kalan tarihi bölgeye Maveraünnehir deniyor. Arapça kökenli bu isim Türkçede nehrin ötesi anlamına gelir. Bugün Özbekistan’dan başka Kazakistan ve Türkmenistan arasında kalan çok verimli topraklardır. Bölgenin en önemli şehirleri Özbekistan’ın Semerkant ve Buhara şehirleridir.

       Maveraünnehrini geçen ilk ordu komutanı büyük İskender’di ve bu bölgeyi çok sevip yöreden Roksana adında bir de eş alır. Çok uzun yıllar sonra ipek yoluyla buralara kadar gelen Marko Polo’da topraklardan övgüyle bahsetmiştir. Ve Timur bölgede bir cihan imparatorluğu kurmuş liderdir. Yine Uluğ Bey en değerli hükümdarlarındandır. Bölgede yetişmiş Dünyaca ünlü adamlarından tıpta İbni Sina, Şair Fuzuli, bilimde El Biruni, din adamlarından İmam el Buhari, Ahmet Yesevi ve Nakşibendi buralarda yaşamış, Müslüman olan bir ülkedir.

       Bölge önce Perslerin ve İskender’in daha sonra sırasıyla Sasanilerin, Türklerin eline geçti. Moğollar buraları bırakıp Anadolu’ya doğru göç ederken Türkler burayı yurt edinir. Hatta Özbekler şaka yollu derler ki; biz atlarımızı kesip yediğimiz için göç edecek aracımız kalmamıştı. 😁 Sonra bölge Araplar, Çinliler ve yakın dönemlere kadar da Rusların kontrolü altına girmiş. Özellikle Ruslar tarımı ele geçirmeye çalışmışlar.

       Türki Cumhuriyetlerinin içinde en zengini Kazakistan olmasına rağmen Özbekistan’da altın rezervinde Dünyada üst sıralardadır. Doğalgaz ve turizm yönünden de zengin sayılır. Verimli topraklarında 442 bin km²’lik yüzölçümü var, yetiştirdiği pamuk ile de dünyada 5. sıradadır. Ülkenin resmi başkenti 3 milyon nüfusu ile Taşkent’tir ve ülke nüfusu da yaklaşık 38 milyondur. Nüfusun %87’si Özbek’tir. Resmi dil Özbekçedir. Ama Karakalpakça diye bir dil de konuşulurmuş. Biz çokça Rusça konuşulduğuna da şahit olduk. Özbek’ler en eski Türk boylarındandır. Özbekistan içinde; 12 vilayet ile batısında Karakalpakistan Cumhuriyeti adında Özbekistan’a bağlı özerk bir cumhuriyet olan, bağımsız bir şehir- aynı zamanda başkenttir- Taşkent’i barındırır. Para birimi *som* ama dolar da kullanılıyor. Bir de denize sınırı yoktur. Ara ara yine anlatırım yol uzun otobüsteyiz.

       Hava ağarmaya başladı bile aramızda 2 saatlik bir fark var burada saat 05:18 İstanbul’da 03:18. Bizde olduğu gibi burada da sabahın erken saatinde tarlaya giden kadınlarla karşılaşıyoruz. Köylerden geçerken Ruslardan kalma doğalgaz boruları sarı sarı evlerin neredeyse üstünden geçiyor. Evlerin önündeki ağaçların çevresi havuz gibi açılmış yağan yağmurla dolsun diye, zira suyu olmayan bir ülke nedenlerini daha sonra anlatacağım.

       Çok katlı binalar olmadığı için henüz büyük şehir görüntüsü yok. Gözüme ilk önce çok sayıda beyaz renkli Chevrolet marka arabalar çarptı ve de T.C Ziraat Bankası. Sonra güzel bir hastane ve sağlık okulu. Yazıda ne demek istiyor anlayamasam da tercümesinde *Tıbbi kodlar sağlığımızın koruyucularıdır* yazdı. 🤷‍♀️ Sonunda çok güzel bir otele geldik biraz dinlenip şehri gezmeye başlayacağız. *Hatırlatmakta fayda var fotoğraflara tıklayıp bakınız* büyütmezseniz kalite maalesef bozuk görünüyor.

Buhara

       *Kubbet-ül İslam* İslam’ın kubbeleri sayılan önemli 3 şehirden biri olarak tanınan Buhara, Zerefşan Nehri Havzasında hayli büyük bir vahada kurulmuş Özbekistan’ın 12 vilayetinden biridir. Türk- İslam medeniyetinde önemli bir yere sahiptir. 2500 yıllık geçmişi olan bu tarihi şehrin adının *Vihara* dan türediği kabul edilir anlamı da kale-tapınaktır.

       Buhara tarihte birçok fetih yaşamış. En çok bilinenleri M.Ö 329 da Büyük İskender, 1220 de Moğol Hükümdarı Cengiz Han’ın fetihleridir. En büyük yıkım Cengiz Han döneminde yaşanmış. Ülkeyi Harzemşahların yönettiği dönemde 12 gün süren kuşatma sonrası Buhara’yı kaybetmişler taş taş üstünde kalmamış.

       Geçmişte Mekke ve Kudüs neyse Buhara da sıralamada onlardan sonra gelen önemli şehirlerden biriymiş ve birçok beyliğe de başkentlik yapmış. Tarihi mekanları çok, kervansaray, medrese, camileri ve yetiştirdiği değerli ilim ve din alimleriyle tanınmış. Antik şehir iç içe iki kaleden ve onu kuşatan surlardan oluşuyor. Dış kale halkın yaşadığı yer ve surlar onları koruyor, iç kale ise mülki erkan dediğimiz idari kesimin yaşadığı yer ve surlar da onları halktan koruyor. 

       İlk durağımız İsmail Sâmâni Türbesi. Otobüsten indiğimiz yer dış kale içinde bir park. Oyun parkı ama adı da Samani Kültür parkı. İnsanları sıcak kanlı, güler yüzlü ellerini kalpleri üzerine koyup selamlıyorlar. Özellikle erkekler kadınları öyle selamlarmış görelim.

Özbekistan- Buhara- Samani Parkı

Özbekistan- Buhara- Samani Parkı

Özbekistan- Buhara- Samani Parkı

       Yemyeşil güzel ağaçlandırılmış park yerel halkın çoluk, çocuk iyi vakit geçireceği bir park. Zaten tarihi dokusu her yerden görülüyor. Biraz yürüdükten sonra İsmail Sâmâni Türbesi göründü. Önce görelim mi? Haydi.

Buhara- Samani Türbesi

Buhara- Samani Türbesi

       Sâmâni’lerin kurucusu, Han’ı İsmail Sâmâni tarafından babası Ahmed ibn Assad için yaptırılan bu türbenin inşası (892-942) tam 50 sene sürmüş. Dönemin en eski ve ilk İslam mimarisi örneğidir. Bizim Anadolu’da gördüğümüz bütün Selçuklu türbelerine esin kaynağı olmuştur. Bu yönden de ayrıca önem kazanır. Önceleri hanedan mezarlığı olarak düşünülmüş. Tamamen pişmiş toprak yani tuğladan yapılan bu harika yapı günümüze kadar bir iki basit restorasyon haricinde olduğu gibi aynı şekilde gelmiştir. Tek bir giriş kapısı var ve dört tarafı da aynı model. Bilinen o ki, çöl kumları ile yıllar boyunca üstü kapalı olduğu için görülmemiş yıkımlardan kurtulmuştur, içini de görelim.

Buhara- Samani Türbesinin içi

Buhara- Samani Türbesinin içi

       Türbe içindeki mezarda İsmail’in babası ile İsmail’in torunu II. Ahmet’in yattığı biliniyor. İçerde görünen tek bir kümbet yapı var zaten Özbekistan’da mezarlar yukardaki fotoğrafta görüldüğü gibi kümbet şeklinde yapılırmış. Yani toprak kazılıp içine konmazmış. Sebebi de taban suyu yüksek olduğundan toprağı kazınca su çıkıyor haliyle cenaze de gömülemiyor. Gerçi artık su olmasa da alışkanlıkları devam ediyormuş. Sonra da üstü de böyle taş veya tuğla ile örülürmüş. İsmail Sâmâni’nin mezarının yeri halen bilinmemektedir. Rehberimizin anlattığına göre bu güzel türbenin bir özelliği de pencerelerden giren ışığın duvar süslemelerinde değişiklik yaratmasıdır, özellikle ay ışındaki görüntü muhteşemmiş. Anıt mezar artık Unesco Dünya Mirası listesindedir.

       Park içinden yürüdük burada da tarihi yapılar var ve yine turistik eşya satan yerler de var. Altta fotoğrafını paylaştığım amca Türkçe biliyordu biraz sohbet ettik tarihi ve dini kitaplarını satıyor. Çok renkli takkeler gördük meğer önceleri sadece erkeklerin taktığı başlıkmış adı *doppi* şehirlere göre modeli de değişiyormuş. Bizlerin Türk olmamıza ve oralara kadar gelmemize çok seviniyorlar. 🥰

Buhara- Samani Parkı

Buhara- Samani Parkı

Buhara- Samani Parkı- Özbek şapkası*Doppi*

       Yürümeye devamla tarihi bir yapıya daha geldik.

       *Eyüp’ün Çeşmesi* (Chasma-Ayub) evet bu diyarlara peygamberler de gelmiş ve sabrın sembolü peygamber Eyüp Sultan’da buralara Buhara’ya kadar gelmiş. Geldiği dönemde rivayet o ki, halk susuzluktan kırılıyorken Eyüp Sultan asasını yere vurur ve su fışkırır hemen oraya kuyu yaparlar. O yüzden buranın adı Çeşme-i Eyüp’tür. Tam tarihi belli değil ki tabelasında XII-XVI yüzyılları arasında yapılmış anıtsal mezar diye yazıyor. Fotoğrafta tam görünmüyor ama sivri kubbenin tepesinde 2 Leylek figürü var. 

       İçeri girince karşımıza ahşaptan yapılmış 3 musluklu bir çeşme ve arkasında da kuyusu çıkıyor. Kuyuda hala su var ve çeşmeden içilen suyun şifalı olduğuna inanılıyor. İçtik elbette şifa olsun dedik. Hemen arkadaki bölümde de kime ait olduğu bilinmeyen bir de mezar var. Yan odalar da müzeye ayrılmış. O tarihlerdeki göçerlerin yaşamı ile Aral Gölünün nasıl kuruduğu ve kuraklığın sebepleri anlatılmış.

Buhara- Eyüp Çeşmesi

Buhara- Eyüp Çeşmesi

Buhara- Eyüp Çeşmesi

       Biz de yerel rehberimizden Aral Gölünün nasıl kuruduğunu dinledik aktarayım.

       1920’de Dünyada hanedanlıklar ortadan kaldırıldı. Buhara hanedanlığı da 1922’de kaldırıldı. Özbeklerin çok sevdiği Rus’lar buradaki halkı 4 sene oyalamak siyasileri kendi yanlarına çekebilmek adına geçici Cumhuriyetler kurdular. 1923’te Vladimir İlyiç Ulyanov, bilinen adıyla Lenin vefat edince yerine Resmi babası Rus, öz babası Gürcü olan Stalin (asıl adı Yosif Visaryonoviç Cuğaşvili) geçer. Stalin, Orta Asya haritasını çiziyor ve Türkistan adını tamamen ortadan kaldırıp, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Tacikistan’ı kurarken 100 sene sonrasını düşünerek küçük bir de Özerk Cumhuriyet kuruyor, Karakaplakistan Özerk Cumhuriyeti sonradan adına bir de Sovyet Sosyalist lafını ekliyor. Aslında aynı dili konuşan birbirinden ayrılmaması gerekirken 5 ayrı devlet oluşturuldu. Kim yaptı? Stalin.

       1924 yılında tüm Dünyada kölelik kaldırıldı. Yerine ne geldi dersiniz? Pamuk ticareti ve onun için çalışacak işçiler (bir nevi köleler) 1924 yılı öncesi Bolşevikler Özbekistan’da korkunç katliam yapıyor, 25 yaşın üstünde bir tek erkek bırakmayacak şekilde halkı kırıp geçiyorlar. 😱

       Pamuk ticareti başladığı yıllarda Özbekistan’ın yüzölçümü aşağı yukarı 400 bin km² ise 350 bin km²’lik kısmını pamuk tarlası yapmışlar ve 1945 yılında Sovyetler Dünya pamuk üretiminde sadece Özbekistan’ın pamuk hasadı miktarı 7 milyon beş yüz bin ton ile rekor kırmışlar. 😳

       Altta fotoğrafı paylaştım Aral Gölü’nün müzedeki posteri, tam tercüme edemedim.

       Poano’da da yazıyor gölden atmosfere her yıl 15-75 milyon ton toz ve tuz salınıyormuş. Rehberimiz anlattı; Göl kenarında iki gün geçirdim siz gökyüzünde yıldızları görürken ben işte bu toz ve tuz bulutunu gördüm.

       Neyse, Aral gölünün suları bu yüzden pamuk tarlalarına pompalanınca 1957 de %3 azalmaya başlıyor. Özbekistan’da Kızılkum Çölü yüzölçümü olarak çok yer işgal ediyor. 😁 Yani neticede çöl işte ot bile bitmezken bol sulu tarım olan pamuk için Aral Gölü feda ediliyor. 1989 yılına gelindiğinde Aral gölü ikiye bölünüyor. Yüzölçümü 1960 yılında 68.000 km² iken 2017 yılında sadece 8.600 km² ye kadar düşüyor. İlk Cumhurbaşkanı İslam Kerimov BM’nin dikkatini çekmiş. Ve artık Özbekistan’da su kullanımını şimdiki Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’de kanunlarla ve halkın yardımıyla kontrol altına almış gerekli sağlık çalışmalarını da sürdürüyorlarmış..

       Sağımız solumuz tarihi yapılar. Bir tane daha çok güzel helezoni yapısı var. Tanınmış İslam İlmi alimlerinden İmam El Buhari anısına yapılan bir yapı. Tam olmasa da mimari yapısı ile bana Hindistan’da Rajastan eyaletindeki tarihi güneş saati olan Jantar Mantar’ı anımsattı. Aşağıdaki yapı İmam El Buhari anısına yapılmış ona ait el yazması hadislerin de bulunduğu bir anıt müze.

       İmam el Buhari hadis konusunda tanınmış İslam din adamıdır. Birçok sahih hadisleri kitap halinde toplamıştır. İnsan ilişkileri çok iyi olduğu bilinen Buhari İslam’ın yayıldığı tüm yöreleri Hz. Muhammed’in de yaşadığı yerleri gezmiş. Her eve girer çıkar bu arada hadisler hakkında bilgiler öğrenirmiş. 600’e yakın hadisi derlemiş derlediği hadislerin kendince en sahih olanlarını bir kitapta toplamış, çok güvenilir hadisler olduğu için de kabul görmüştür. Kısaca hadisler hakkında en bilgili en uzman kişidir. 

       Rehberimizin daha görülecek çok yer var biraz daha gayret demesiyle kendimizi büyük bir açıklıkta yemyeşil ağaçlı harika bir alanda bulduk. Fotoğrafta görünen seyir kulesinden manzara harikadır ama vakit yok çıkamazsınız dedi. Hem de çok fazla kuyruk vardı. 🤷‍♀️ Burası vaktiyle su deposuymuş sonradan turizme kazandırılmış. 

       Hemen yanında bir taş kule var, çok güzel bakalım neymiş.

       Evet hemen yanındaki ahşap sütunlarının renkleri, işlemeleri ve önündeki havuzu ile inanılmaz huzur verici bir cami var. Cuma Camii yani merkez Camii’nin minaresiymiş.  

       *Bala Havuz Camii* 

       Bolo Hauz Camii fotoğrafına bakalım ben de anlatayım. Elbette rehberimizden öğrendiklerimle.

       Yerel rehberimiz Yorkin, Bala havuz demek havuzun yanındaki cami demektir diye anlatmaya başladı. 1700’lü yıllarda halkın namaz kılacağı merkezi bir cami yoktu. Bala camii 1707-1708 yılları arasında halk tarafından inşa edilmiştir.

       Neden halk yaptırmış derseniz; 1707’de burada iktidarda Buhara hanlığı vardı yani o da soy olarak Cengiz Han’a dayanıyordu ve hanlık ekonomik kriz yaşıyordu. Halkın namaz kılacağı merkezde bir camiye ihtiyaç vardı. Ama cami yaptıracak para yoktu. Buhara hanlığında hazine tamamen boşalmıştı. Sonra hanlar halka sesleniyor yani halkla birlikte el ele vererek bir cami inşa edelim diyorlar. İşte o zaman halk da elinde avucunda ne varsa hepsini çıkartıp devlete veriyor ve sadece bir sene içerisinde camiyi inşa ediyorlar.

       Tabii ki ilk başta inşa edildiğinde sütunlar ve minare yoktur. Minareyi 1910 yılında Buhara’nın o dönemdeki en son emiri Emir Alihan tarafından inşa edildi ve caminin ikinci ismi olarak 40 sütunlu cami ismini aldı.

       Dikkat ederseniz camide sütunların sayısı 20 tane ama adı 40 sütunlu cami olarak adlandırılır peki neden? Benden kaçmadı tabii fotoğrafı çekerken havuzdaki yansımayı çekmiştim yapıştırdım yansıma ile diye… 💃💃💃 Yukarda paylaştığım fotoğrafı havuza akan sular olmasa daha güzel çekebilirdim yansıma da tam olurdu. 🤷‍♀️ Buradaki ahşap oymacılığını, nakış işlemlerini 1710 yılına kadar hep kadınlar yapmışlardır çünkü elleri çok nazik olduğu için diyor. Sonra işçilik erkeklere geçmiş ama onlar da işi ticarete dökünce sanat ölmüş diyor ama tabii şaka dedi… Sonra böyle ustalıkları ahşap işlemeleri hep erkekler yaptı diye de ekledi. Sütunların güzelliğine bakınız.

Buhara- Bala Havuz Camii

Buhara- Bala Havuz Camii

       1920’de Bolşevikler buraya geldiğinde yani çarlık düştükten sonra iktidara Bolşevikler geliyorlar yani Stalin geldikten sonra şöyle fetva mı diyelim bir söz söylüyor diyor ki; bir milleti yok etmek için oraya bir ordu göndermeye gerek yok, o milletin diline, dinine, kültürüne yasak getireceksin, işte o zaman o millet kendiliğinden yok olur.

       Tarih 1920’de Orta Asya genelinde 220’den fazla cami ve medreselerin hepsi kapatılıyor, önlerindeki halkın kullandığı havuzları mikroplu diye kurutuyor. Bu camide 1956’ya kadar kapalı kalmıştır. Caminin içi de ayrı güzellikte.

Buhara- Bala Havuz Camii

Buhara- Bala Havuz Camii

       Hemen Registan Meydanındaki Ark kalesine geçiyoruz. Ama bu güzelliği kendince ölümsüzleştiren bu sanatçıyı es geçemedim.

       *Ark Kalesi* Ya da Ark Sarayı. Evet Buhara’nın iç kalesi ve surlarını görüyoruz, önce kaleyi görelim sonra içine gireceğiz. Kapıda güvenlikten geçiliyor.

       Ark sarayı diyeyim zira mülki erkan-üst düzey yetkililer, aileleri, gelen ziyaretçilerin özellikle de şair ve alimlerin konakladığı yerler var. Buhara Hanedanlığı sonrasında Buhara Emirliğinin ikametgâhı olarak kullanılmış. Çok eski tarihe sahip kalenin yapımının 1 ila 4. yüzyıla kadar uzandığı söyleniyor. Birçok kez yıkılmış yeniden yapılmış yerden yüksek oluşu o nedenleymiş tahmini 18 metre gibi… Kalenin içine doğru yürüyoruz, yan duvarlarda bazı kalıntılar sergilenmiş. İlk karedeki taşlar Bolşevikler tarafından kaleyi yıkmak için atılmış olan gülleler. Ayrıca 3 tane daha oda var. İlk ikisi boştu ama su ve kum odasıymış yani kalede bir yangın çıkarsa müdahale etmek için gerekli malzemeler. İkinci kare mahkeme olmak için bekletilen suçlular temsil edilmiş, diğerleri tarihi değeri olan kalıntılar diyeyim. Neyse baka baka biraz yokuş çıkıyoruz.

Buhara- Ark Kalesi Cuma Camii

       Hemen solumuzda yine ahşap sütunlu bir cami var. Ark kalesinin Cuma Camii. Ve bundan sonra çokça göreceğimiz cami de olsa kenarında turistik eşya satış stantları var.

       Aynı Bala Havuz Camii gibi ahşap sütunları var daha küçük tabii. Kapı girişindeki tanıtım tabelasında yazılanlara göre;

       18 yüzyılın başlarında emir Süphan Kulikhan hükümdarlığı sırasında (1680-1702) yılları arasında inşa edilmiştir. Camiyi 3 taraftan ahşap sütunlu ahşap galeri ayvan çevrelemektedir. Tavanı geometrik ve bitkisel süslemelerle süslenmiş olup marangozluğun ilginç bir örneğidir. 8 ön kapısı 4 mihrabı vardır caminin kuzey, doğu ve güney cephelerinde içten ahşap kepenkleri dıştan alçı kafesli pencereleri bulunmaktadır. Birçok kez restorasyon geçiren cami son büyük restorasyonu emir Alimhan döneminde (1910-1920) yılların da yapılmıştır. Günümüzde camide *17- 20 Yüzyılların Eserleri Sergisi* var. İçinden birkaç kare. İkinci karedeki yazı ve resimlere fotoğrafı büyütüp bakınız.

       Eski doğu ülkelerinin en popüler sanat dallarından biri de hat sanatıdır. Orta Asya’da birbiri ardına 5 büyük hat ekolü oluşturulmuştu bunlar; Buhara, Harzem, Fergana, Semerkant ve Taşkent’tir ve kaligrafide uzmanlaşmışlardı. Buhara’da dahil olmak üzere Orta Asya’nın zengin bir hat sanatı tarihi var. 14 ve 19. yüzyıllarda hat sanatına özel bir ilgi vardı, bunun nedenlerinden biri de kitap basmak için matbaanın bulunmamasıydı.

Buhara- Ark Kalesi Cuma Camii

Buhara- Ark Kalesi Cuma Camii

Buhara- Ark Kalesi Cuma Camii içi

Buhara- Ark Kalesi Cuma Camii

       Camiden sağa dönmeden hemen önceki yapının kapısından içeri girdik. Kapıdaki tanıtım panosunda buranın zamanın Kuşbeyi’ne ait iç avlu olduğu yazılı.

Buhara- Ark Kalesi Kuşbeyi salonu

Buhara- Ark Kalesi Kuşbeyi salonu

       Kuşbeyi, 1756-1920 yıllarında Buhara Emirliği’nde Özbek Mangıt hanedanlığı döneminde devlet işlerini yöneten vezir unvanına karşılık gelen bir unvanmış. Panodan aktarabildiğim; Emrinde 20-70 yaş arasında Şakird- Pişa yani hizmetçileri varmış. Bunlar aynı zamanda 15 günde bir değişir ve verilen önemli görevleri de üstlenirlermiş. Salon günümüzde müze olarak kullanılıyor. Tabiat – Doğa bölümüne girdik doldurulmuş gerçek hayvanlar var. Biyoloji ve maden ile ilgili sergilemeler de var.

Buhara- Ark Kalesi

Buhara- Ark Kalesi

Buhara- Ark Kalesi

Buhara- Ark Kalesi

       Yine dar bir koridoru geçip çok geniş bir araziye çıktık. Buhara arkeoloji sahası diye geçiyor. Kalenin yıkık duvarları ile daha önce yapılıp toprak altında kalmış bölümlerini gün yüzüne çıkarmak için kazı çalışmaları yapılıyor. Ve kaleden geriye değerli tarihi eser kalmamış gibi. Bolşeviklerin bombardımanından dolayı bu taraflar hep yıkık. 1920’de Ruslar emirin kaçabileceğini düşünerek yoğun bombardımanı buraya yapmışlar. Emir yine de kaçmış hem de tüm hazineyle. Ama tonlarca altını Buhara’da nereye sakladığını Ruslar bulamadığı gibi halen kimse bulamamış. Laf aramızda 10 ton (abartılı olsa da) ve değerli mücevherlerden bahsediliyor.

       Bu arada yerel rehberimiz Yorkin güzel bir hikâye anlattı. Malum üzere hikayelere bayılırım. Zamanın Semerkant Prensi adı Siyavuş. Baba tarafından Türk anne tarafından acem yani İranlı. Zaten sonradan hükümdar oluyor. Buhara’ya gelip emirin kızına aşık 💘oluyor. O zamanlar Buhar Kudat’lar ülkeyi yönetiyordu. Siyavuş aşık oldu ve evlenmek istedi. Kızın babası o zamanki Buhar Kudat’lardan birisi. Siyavuşa bir öküz veriyor. Diyor ki, bu öküzün derisine sığacak kadar bir saray inşa edersen kızımla evlenmene onay veririm…

       Siyavuş ne yapmış? Öküzü kesmiş pişirip çatır, çatır (yerel rehberimiz pek güzel anlatıyor) bir güzel yemiş. Derisini kurutmuş. Bunu çoook ince urgan yani ip yapmış. Sonra bu ip ile şimdiki bu gördüğünüz Ark Kalesi’nin projesini çizmiş. Sonra da kaleyi inşa etmiş. Siyavuş’un ince zekasına hayran kalan Buhar Kudat Hükümdarı sadece kızını değil ülkesini bile Siyavuşa teslim etmiş. Nasıl güzel bir hikâye. Neyse sahaya çıkalım.

Buhara- Ark Kalesi

Buhara- Ark Kalesi

İnanılmaz bir sıcak var ve biz bu boş arazide yürüyoruz. Az öteden daha sonra gideceğimiz eski şehir bölgesindeki Poi-Kalan Külliyesi harika görünüyor.

Son çıkış öncesi yine boş bir alan burası da emirin 15 atının ahırı gibi bakıldığı yermiş. Biz de atları değil ama kaleden gözetleme kulesini gözetledik. 😉😁 Caminin önündeki satıcıdaki kuklalar diyeyim ve tabaklar çok renkli ve güzeldi.

       Sıcak dinlemeden yürüyoruz. Hoca Nurabad Caddesinden 1 km kadar ancak yürüdük. Güzel bir Özbek aile görünce kaçırmadım. Genelde hanımların altın diş yaptırmaları statülerini belli ediyor. Kısaca zenginiz demek istiyorlar. Pembeli hanımın tüm dişleri altın. Hoş bizim ülkemizde de Muğla’nın Akkaya köyünün böyle ilginç geleneği vardır. Ben yeni mezun olduğum yıl Yozgat’ın Boğazlıyan kazasında çalışmıştım orada da altın diş yaptıran çoktu.

        Ay ne güzel caddede Uluslararası Altın İşleme ve Takı Festivali var ve birçok ülke stantlar açmış.

Buhara- Eski şehir

Buhara- Eski şehir

       Gözüm hemen bizimkileri aradı. Arayan bulur demişler. Yanlış hatırlamıyorsam İzmir’den gelmişler.

       Nihayet çok konu edilen tarihi Kalan Minaresini göreceğiz. Alttaki fotoğrafta görülen kompleks Buhara’nın sembolü sayılıyor ve Po-i Kalyan Kompleksi diye geçiyor.

       Sıcak bir yandan nefes kesiyor kalabalık bir yandan. Biraz da gölge namına tek ağaç yok. Komplekste Kalyan Minaresi, Kalyan Camii, Emir Alim Han Medresesi ve Mir-i Arap Medresesi olarak 4 anıt bulunmaktadır. Yukardaki fotoğrafta görülen yapıların içine girmek için epey yürüdük. Çok geniş bir alan olan Poi Kalan meydanına geldik. Hemen sağımızda tüm heybetiyle karşımıza çıkan bu güzel yapı Kalan Minaresi.

       Kalon-Kalan-Kalyan Minaresi; Özbekçe uzun, yüksek anlamına gelen minarenin okuduğunuz gibi çok adı var. Ben Kalan diyeceğim.

       Poi- Kalan Kompleksindeki tarihi yapıların en eskisinden başlarsak Kalan Minaresi ve hemen arkasında Kalyan Camii olarak da adlandırılan Cuma Camii Minarenin tam karşısında Mir-İ Arap Medresesi.

       Kalan minaresi 11. yüzyılda ilk inşa edildiğinde ahşaptan yapılmış buhara kuşatması sırasında yakıldığı için yerine temel çok zayıf olan başka bir minare yapılmış. Bu minare zamanla yıkılmış en son üzerindeki çini kitabede yazıldığına göre günümüzdeki hali 1127 yılında Karahanlı Hükümdarı Muhammed Aslan Han tarafından yaptırılmış. Mimar Bako adındaki mimarın tasarımı ile yerden yüksekliği 149 fit yani aşağı yukarı 48 metre olup yukarı doğru daralan tuğla yapısı ile muhteşem bir minare. Bazı yerlerinde çini işlemeler olan 105 basamakla çıkılan minarenin birkaç hikayesi de var. Bako ustaya bu minare (çapı 9 m) çabuk yıkılır demişler. Bako usta da yıkılma mesafesini ayarlayıp ben ölürsem mezarımı buraya gömün ki başucuma düşsün demiş. Elbette endişeler boşa çıkmış. 1976 depreminde bir miktar hasar görmüş 1980 de restore edilmişse de bakınız hala dimdik ayakta.

       Bir başka hikâye; Cengiz Han bölgeyi istilaya geldiğinde çevreyi gezmeye başlıyor. Kalan minarenin yanına gelip yüksekliğine bakayım derken ayağı takılıp yüzükoyun yere düşüyor. Cengiz Han doğrulup miğferini de başına takarken: Ben hiçbir cihanda başımı da öne eğdirmedim bana baş eğdiren bu minareyi sakın yıkmayın demiş. Ve günümüze kadar böyle gelmiş.

       Elbette ezan okunmasından başka görev de görmüş. Bir dönem İpek Yolundaki kervanlara yol gösteren fener olmuş, savaşlarda gözetleme kulesi olmuş. En kötü görevi ise suçluların minareden atılarak ölüme gönderilmesi ile ölüm kulesi olmuş. Halen asli görevine dönememiş ne minare ne de cami. İçleri dışları hediyelik eşya satış yeri olmuş. Benim görüşüme göre tarihi tek kalıntı yok hepsi günümüzün yapıtı. Yani onlar da benim gibi tarihi bir his yaşamıyorlar. Turizmden para kazanma yolundalar. Birçok yapı aslına uygun yeniden inşa edilmiş.

       Kalan Camii- Cuma Camii; Kalan Camii de minaresiyle birlikte 12. yüzyılda.

       Karahanlı Hükümdarı Muhammed Aslan Han tarafından yaptırılmış. Yıkılmış yine 16. yüzyılda yeniden restore edilmeye başlanmış. Büyük kapıda yani *Taç kapı* deniyor, girişe konmuş olan tabelada *1514 yılında tarihi anıt olarak devlet korumasına alınmıştır yazıyor*. Bu restorasyonda Şeybaniler’den Ubeydullah Han bir seferi dönüşünde ele geçirdiği  ganimetlerle çini süslemelerin yapımını sağlamış. Çok büyük ve harika bir iç avluya girdik. İlk fotoğraf camiye girebileceğimiz taraf eyvan deniyor, ikincisi cami avlusuna ilk giriş yani girdiğimiz kapının karşıdan görünümü kalan minare ile çok güzel görünüyor. Yine büyütüp bakınız.

Buhara- Poi- Kalan-Cuma Camii

Buhara- Poi- Kalan-Cuma Camii

       Gördüğünüz gibi avluya çıkış yine çok güzel. Avluda çok görkemli bir dut ağacı var. Etrafa dökülen dutlar ezilip kirletmesin diye çarşaf germişler herkes yiyebilir. Fırsatı kaçırmadık yedik. Buhara sokakları da dut ağacı dolu. Avlu 7o küsur metreymiş etrafında bir hayli çok kemerli girişler var hepsi kapalıydı. 10 bin kişinin birlikte ibadet edildiği en büyük camilerden biriymiş. Çok küçük bir bölüm ibadete açılmıştı diğer yerler restorasyonda ve bazı yerler de artık görmeye alıştığımız turistik eşya dükkânı olmuş.

       Artık camiye girelim dedik. 208 kolon var dedikleri doğru yani inanılmaz. Tabii daha fazla içerilere gidemedik. Yolun sonunda bir mihrap yanında ahşap minber zaten ibadet yapılmayan yer bant çekmişler. Namaz kılmak için kadınlara ve erkeklere iç avluda ayrı olarak küçük birer yer ayırmışlar. Alttaki fotoğraflarda caminin içine girerken görülen kolonlar ile en sonunda caminin mihrabı ve yanında minberi görülüyor. 

Buhara- Poi- Kalan-Cuma Camii

Buhara- Poi- Kalan-Cuma Camii

Buhara- Poi- Kalan-Cuma Camii

       Cami minaresi kadar şanslı olamamış yine bir hikâyeye göre; Cengiz Han minareyi çok beğenmiş camiye girmiş yine çok beğenmiş. Burayı Han’ın sarayı zannedip yıkın demiş. Başka bir rivayette; Halk, Cengiz Han gelir bizi keser aman camiye saklanalım hem Cengiz Han o kadar gaddar olamaz ibadet yerine saygılıdır demişler ve hep beraber camiye sığınmışlar. Ama maalesef bu onların sonları olmuş hepsi kılıçtan geçirilmiş. Hatta cesetleri giriş eyvanının önündeki şadırvan benzeri kuyuya doldurulmuş derler. Ve sonradan bu yapı onların anısına yapılmış. Alttaki fotoğraflar.

Buhara- Poi- Kalan-Cuma Camii

Buhara- Poi- Kalan-Cuma Camii

       Bunaltıcı sıcak devam eder bizim tarihi yapı ziyaretimiz de Kalan Caminin hemen karşısında olan Mir- i Arap Medresesi ile devam eder.

       Mir- i Arap Medresesi; Arapların büyüğü anlamına gelen medrese günümüzde hala öğrenci yetiştirmekte. Bu yüzden gezmek kolay olmadı. Kubbelerinin rengi ile hayli görkemli gözüken medreseyi Buhara Hanı Ubeydullah Han 16. yüzyılda Yemenli hocası şeyh Abdullah Yemeni’ ye atfen yaptırmış. Abdullah yemeni Nakşibendi tarikatına bağlı Şeybanilerin şeyhidir.

       Güzel bir de hikayesi var; Yemenli bir şehzade olan Abdullah rüyasında Peygamberimizi görüyor. Rivayete göre zaten peygamber soyundan gelen torundur, ondan aldığı işaretle, ben han falan olmam tasavvufa yöneleceğim der ve çıkar Buhara’ya gelir. Müslümanlara yol gösterip tanınır. Buhara emirleri tarafından da sevilir, hürmet görür ve şeyh olarak müritleri ve öğrencileri çoğalır. Daha büyük bir medreseye ihtiyaç var deyince Ubeydullah Han yemenilerin de yardımıyla Mir-i Arap Medresesini yaptırır ve Yemeniye atfeder. Arapların büyüğü prensi anlamına gelen Miri Arap zaten yemenin lakabıdır. Medresenin de adı olarak kalır.

Buhara- Poi- Kalan- Mir-i Arap Medresesi

Buhara- Poi- Kalan- Mir-i Arap Medresesi

       Kapısındaki tabelada 1530-1536 yıllarında yapılıp devlet korumasına aldığı yazıyor. İki katlı olan medresenin ilk katı derslikler üst katı yatakhane. Öğrenim görülen 114 adet dersliğin sayısı Kur’an’ı Kerimin sure sayısına atfedilmiş. İçerde ders yapılıyordu gezemedik ama kapısı açıldıkça içeri baktım hepsi erkekti. Yüze yakın talebesi olan yatılı İslam koleji olarak eğitim veriliyormuş. Yılda ancak 15-20 kişiyi sınavla alıyorlarmış. Medresede Ubeydullah Han ve Mir Arap şeyhin mezarları varmış ama göremedik. Kaçamak yapıp yanlara doğru geçtim girişi yasak olan avlunun altta paylaştığım fotoğrafını kafesli penceresinden çekebildim.

Buhara- Poi- Kalan- Mir Arap Medresesi

Buhara- Poi- Kalan- Mir-i Arap Medresesi

       Dört önemli yapı var demiştim sonuncu da Kalan Minarenin hemen sağ yanında yer alan Emir Alim Han Medresesi. Aynı yıllarda yapılmış. Medrese olmasının yanında Hamamı da varmış. Alttaki fotoğrafta göreceksiniz sadece hamam kısmı açık orada da görev olarak turistik eşya satışı yapılıyor ve turistler için kıyafetli fotoğraf çekimi yapılıyor.

       Şimdilik Po-i Kalyan gezisi bu kadar yürüyerek gezmeye devam. Kenarlarda göreceksiniz her yer turistik eşya satış yeri dolmuş. Alma niyetimiz olmayınca fiyatlarla da ilgilenmedim fotoğrafla yetindim.

Buhara-Po-i Kalyan Kompleksi

Buhara-Po-i Kalyan Kompleksi

       Önce otele uğrayalım derken cadde ve sokaklardan görüntüler. Aa şansımıza inanılmaz bir müzisyen grup ve oynayan insanlara rast geldik harika.

http://

       Ve diğerleri bu ilk karedeki çift ya nişanlı ya yeni evli kızın kıyafetine ayakkabılarına daha doğrusu terliklerine dikkat edin çok hoş. Diğer kare halıcılar ve giyim eşyaları satılan bir çarşı bizim kapalı çarşı havasında içinden geçip gittik.

Buhara-Po-i Kalyan Kompleksi

Buhara- Kapalı çarşı

Buhara

Buhara

       Caddede yürüyüş devam ediyor. Selfie çeken bir güzel. Allahtan yol trafiğe kapalıydı. Diğeri değişik bir araba gördüm BYD marka ve elektrikliymiş. Kapıyı tutan adamı yapay zekaya havale ettim değiştirdi. Fena olmamış. 😁

Buhara

Buhara

       Ara sokaklarda hep aynı tarihi yapı görünümlü değişiklik arıyorum bir tane açık kapı buldum ve bingo, ev hali üstelik tandır da var.

Buhara

Buhara

       Güzel bir parka geldik. Tarihi su kaynağı havuza dönüştürülmüş. Burası Buhara’nın kalbi sayılıyor Leb-i Havuz. Buhara’nın kavurucu sıcağında serinlemek, sosyalleşmek adına harika bir yer. Başka bir gün yazısı olacak .😉 Çevresinde tarihi yapılar çok ancak çoğu şimdilerde turistik restoran olmuş. Çevrede dut ağaçları asırlık diyorlar. Çok turist var bir yerde folklor gösterisi var.

       Bizde olduğu kadar onlarda da nükteli fıkraları ile bilinen Nasrettin Hoca’nın heykeli var. İlk fotoğraftaki (tıklamayı unutmayınız) hoca heykeli hiç bizim tanıdığımız göbekli hocaya benzemeyince uzaktan çektim. Eşeğinin sağ kulağı ve ayağını ellemekten parlatmışlar. 😁

       Havuz ve çevresi akşam gezintileri için de harika ve çok eğlenceli, hatta konser de veriliyormuş. Hive şehri dönüşü yine Buhara’ya gelecekmişiz o zaman daha etraflı anlatırım. Akşam yemeği için Old Buhara Restorana gittik. Burada özel localı yerler var. Biz yarı kapalı bir yere geçtik isabetli olmuş, bir ara yağmur atıştırdı. Yemek paylaşmadığımı biliyorsunuz ancak çok doyurucu yani bir porsiyon burada Jumbo porsiyon oluyor. 😁

Buhara- Old Buhara Restoran

Buhara- Old Buhara Restoran

Buhara

       Akşam oldu herkes gibi sizi de yormadığımı ümit ediyorum. Yarın yeni rotamız 6 saatlik mesafedeki Hive şehri olacak.

       Kaldığımız otelde düğün vardı size bu güzel gelin ile şimdilik hoşça, sağlık ve sevgiyle kalın diyorum.💞💞💞